Goede scholen

'Regels zijn er voor houvast, niet om ‘nee’ te kunnen zeggen'

De wijze lessen van het Groninger scholenprogramma

Tekst:
Leestijd: .

In de provincie Groningen verrijzen veel goede schoolgebouwen. Ze maken deel uit van een provinciebreed scholenbouwprogramma. Hoe kan het dat veel opgaven dreigen te verdrinken in stroperigheid, maar dat hier zo voortvarend te werk wordt gegaan? Wat maakt het scholenbouwprogramma zo'n succes? Mette Wijling en Arnoud Garrelts vroegen het aan architect Henk Stadens van De Zwarte Hond, projectleider Daan Doevendans van de gemeente Midden-Groningen en Bé Schollema, voorzitter van de regionale stuurgroep Scholenprogramma.

In 2022 roept de jury van de Architectenweb Awards het integraal kindcentrum (IKC) Zuiderkroon in Hoogezand uit tot ‘Schoolgebouw van het jaar’. Het is niet de enige Groninger school die dat jaar een nominatie krijgt. Ook is het niet de eerste keer dat er een nieuwe Groninger school op een nominatielijst staat. Er is duidelijk iets aan de hand – in positieve zin.

Tien jaar voordat IKC Zuiderkroon de prijs voor het beste schoolgebouw in ontvangst neemt, zet de aardbeving bij Huizinge alles op scherp. Bé Schollema is dan wethouder van de gemeente Loppersum. De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) voert berekeningen uit om vast te stellen wat de aardbevingen betekenen voor de veiligheid van de inwoners van zijn gemeente. De uitkomsten komen in de kerstvakantie van 2014 naar buiten. Uit de berekeningen blijkt dat de beide basisscholen in het dorp Loppersum ‘met de grondversnelling van Huizinge in technische zin hadden kunnen bezwijken’.

'Aan de ene kant was dat een geruststellend idee, ze stonden er immers nog', zegt Schollema. 'Tegelijkertijd was de urgentie ons meteen duidelijk.' Direct roept hij daarom de betreffende schoolbesturen bij elkaar. Kort daarna, in 2015, betrekt hij zijn collega-wethouders in het aardbevingsgebied erbij. De Stuurgroep Onderwijshuisvesting Aardbevingen is een feit. Voor Schollema markeert de Kerst van 2014 de start van het regionale scholenprogramma.

Al voor de beving in Huizinge stonden veel schoolgebouwen in de provincie Groningen op de lijst voor renovatie, sloop of nieuwbouw. Sommige gemeenten kampten met krimp, waardoor fusies en functiecombinaties nodig waren. Ook moesten scholen verduurzaamd worden en aangepast aan nieuwe kwaliteitseisen en onderwijsvormen.

Schollema: 'Rond die thema’s hadden we al een regionale overlegstructuur met vertegenwoordigers van [de voorgangers van] de gemeenten Groningen, Midden-Groningen, Eemsdelta en Het Hogeland. De versterking bracht het allemaal in een stroomversnelling.'

Prijswinnende schoolgebouwen

Anno 2024 bevindt het regionale scholenprogramma zich in de afrondende fase. De resultaten zijn, in nuchter Gronings, best goed. Alle nieuwe scholen en integrale kindcentra zijn prachtig geworden. De aandacht en de ontwerpliefde druipt ervan af. De scholen winnen prijzen, dragen bij aan de leefbaarheid en zorgen dat leerlingen en leraren er met plezier heen gaan. Iedereen die heeft bijgedragen aan het bouw- en ontwerpproces is trots. 

Kindcentrum Zuiderkroon // Foto: Eva Bloem

Het staat in schril contrast met de versterking van die duizenden woningen, op ruimtelijk vlak ook wel 'de ware ramp voor Groningen' genoemd. Hoe hebben de Groninger scholen kunnen ontsnappen aan kafkaëske bureaucratie, knellende procedures en een eenzijdige focus op tijd, kosten, proces en veiligheid? En hoe komt het dat hier wél volop ruimte was voor goed ontwerp, slimme oplossingen en vanzelfsprekende kwaliteit?

'We wilden de versterking aangrijpen als kans om integraal nieuwe, betere, duurzame en hoogwaardige scholen te maken'

'Het begint met korte lijnen', zegt Schollema. 'Zo heeft het enorm geholpen dat alle schoolbesturen al in beeld waren bij de betrokken bestuurders. We kenden elkaar. Er was een overlegstructuur en een regionale stuurgroep, omdat we wisten dat we aan de slag moesten met het oog op krimp, verduurzaming en de aanpassing van bestaande scholen naar de huidige eisen. We wilden daarom de versterking aangrijpen als kans om integraal nieuwe, betere, duurzame en hoogwaardige scholen te maken. Ook wisten we dat de expertise in Groningen gewoon aanwezig was. Wat dat betreft verrast het mij ook niet echt dat het een succes is geworden.'

Kortom: het huiswerk was gedaan, de contacten waren gelegd en de overlegstructuur stond, nog voor de gesprekken met de NAM over de technische versterking van start gingen. De betrokken gemeenten wisten wat ze wilden. Ze hadden een verhaal en een samenhangende ambitie.

HANDREIKING

Groningen staat voor tal van grote opgaven: van klimaatadaptatie en energietransitie tot de bouw van nieuwe woningen, het scheppen van nieuw perspectief voor de landbouw en de versterking in het aardbevingsgebied. Hoe houden we in al die dynamiek onze steden, wijken, buurten en dorpen leefbaar, herkenbaar en aangenaam?

Binnen deze context werken Libau en GRAS in opdracht van de provincie Groningen aan een handreiking, bestemd voor Groninger gemeenten. We spraken daarvoor mensen die werkten aan projecten waarbij het proces dienstbaar was aan de inhoud en de ambitie. Bij wijze van teaser voor het eindproduct publiceren we de komende tijd een aantal van deze interviews.

Bij de start van het programma gaf Max van den Berg, de toenmalige commissaris van de Koning, de regionale stuurgroep scholenprogramma en haar voorzitter Bé Schollema nog een advies mee: als jullie dit gaan doen, moeten de scholen iconen van het onderwijs worden. Dat uitgangspunt werd de rode draad van het programma.

'Zeker wanneer je te maken hebt met een organisatie die gewend is om opgaven technisch aan te vliegen, is zo’n insteek cruciaal', stelt Schollema. 'Als je een gat boort om gas te winnen, zorg je ervoor dat alles van tevoren berekend en uitgedacht is. Op die manier wilde de NAM het scholenprogramma ook aanvliegen. Binnen de stuurgroep ging het over visie, inhoud, vergezichten en goede scholen. Met de NAM hadden we het over de spreekwoordelijke spijkers die nodig waren om dat in een veilige constructie uit te kunnen voeren.'

Bij ieder plan waren de technische tekeningen en berekeningen tot in detail uitgewerkt. 'Zo konden we iedere keuze goed onderbouwen. Dat hielp de NAM het scholenprogramma op de gewenste technische manier te benaderen, terwijl wij de regie hielden over de inhoud, ambitie en de architectenselectie.'

In zekere zin gaf de NAM een deel van de controle dus uit handen, daarin vertrouwend op de betrokken gemeenten en schoolbesturen. 'Dat was cruciaal', benadrukt Schollema. 'Alleen daarom al bedank ik de NAM bij de opening van iedere school die binnen het regionale scholenprogramma en de diverse gemeentelijke programma’s tot stand is gekomen.' 

Snel én goed 

Daan Doevendans, die als projectleider maatschappelijk vastgoed binnen de gemeente Midden-Groningen nauw betrokken was bij het programma, herkent zich in het geschetste beeld. 'De breed gevoelde urgentie heeft deuren geopend en voor snelheid gezorgd. Alle scholen zijn in korte tijd gerealiseerd, zonder dat dit tot een verlies aan kwaliteit heeft geleid. Eerder nog is het omgekeerde het geval.'

Illustratief is het project waar Doevendans zelf aan werkte: kindcentrum Zuiderkroon in Hoogezand, een combinatie van een gefuseerde openbare basisschool, een school voor speciaal onderwijs en een kinderdagverblijf. Het IKC stond er binnen vier jaar.

Kindcentrum Zuiderkroon // Foto: Eva Bloem

Doevendans: 'Dat is ontzettend snel voor zo’n project – zelfs sneller dan ons systeem eigenlijk aankan. Zo moest de gemeente het bestemmingsplan nog wijzigen en liep er nog een beroep bij de Raad van State. En dat in coronatijd. Alleen al zo’n beroep kost doorgaans veel tijd, daar konden we niet op wachten. Want zodra blijkt dat een gebouw onveilig is als gevolg van aardbevingsschade, dien je te handelen. We hebben daarom een risicoanalyse gemaakt en besloten om gewoon met de bouw te starten.'

Dat lijkt een gewaagde keuze. Toch durfde het projectteam het aan. 'Vaak zijn processen leidend', zegt Doevendans. 'Wetten en regels worden gebruikt om verantwoordelijkheden af te schuiven. Maar we hadden alle vertrouwen in ons plan en in de risicoanalyse. Daarnaast konden we vertrouwen op de communicatie en participatie die we al hadden opgezet.' Voor dat communicatietraject won communicatieadviseur Sylvia Sanders in 2021 zelfs de Noorderpers Communicatieprijs.

'Regels zijn er voor houvast en rechtszekerheid, niet om nee te kunnen zeggen', beaamt Schollema. Het raakt aan een opmerking eerder in het gesprek: de zekerheid dat je als opdrachtgever alle benodigde expertise aan boord hebt – of ten minste binnen handbereik.

'Zeker voor publieke opdrachtgevers is het van grote waarde dat opdrachtgeverschap goed te organiseren. Het is ondertussen geen gegeven meer dat je alle expertise al in huis hebt. We komen uit een periode waarin veel inhoudelijke kennis en ervaring de gemeenten ‘uit gestroomd’ is. Daardoor zijn veel overheden aangewezen op de inhuur van externe adviseurs en procesmanagers.'

Architect Henk Stadens van De Zwarte Hond, die samen met zijn collega Martijn Korendijk het ontwerp voor IKC Zuiderkroon maakte, herkent het belang van een goede balans tussen interne en externe expertise: 'Het komt vaak voor dat processen stroever gaan wanneer er in een projectteam op dat vlak onvoldoende evenwicht is. Dat betekent niet dat gemeenten opnieuw alle kennis in huis moeten halen en er geen externe adviseurs meer nodig zijn. Wél moeten ze de balans bewaken en de regie houden, waarbij je het opdrachtgeverschap zelf nooit uit handen mag geven. Zo borg je kwaliteit in het proces en in het resultaat.' 

Kindcentrum Zuiderkroon // Foto: Eva Bloem

Bij kindcentrum Zuiderkroon ging dat heel goed. Het was het gevolg van bewuste keuzes van de gemeente Midden-Groningen. In een gemengd programmateam zat zowel interne als externe expertise, vertelt Doevendans. 'Dat team hebben we met veel aandacht samengesteld. Bij ieder lid gaven inhoud en ervaring de doorslag. Er zaten trouwens opvallend veel bevlogen professionals en zzp’ers bij – geen grote consultancybureaus. En iedereen was heel goed z’n vak.'

Hoogwaardige uitstraling

Als direct betrokkene – zo niet initiator – van het scholenprogramma kent Bé Schollema IKC Zuiderkroon goed. 'Het is echt prachtig. Als je er rondloopt denk je haast: dit kán toch helemaal niet? Bouwbudgetten voor scholen zijn in Nederland namelijk erg krap. En dit gebouw heeft alleen al overal eikenhouten deuren!'

'IKC Zuiderkroon is geen aanbestedingsgeluk, het is het resultaat van goed opdrachtgeverschap'

Stadens is blij met het compliment. 'We hadden een hele goede, maar ook strenge calculator – ook een externe partij, trouwens. Alles was vanaf het begin goed doordacht. De 4 meter hoge plafonds, gecombineerd met het toegepaste materiaal, zorgen voor die hoogwaardige uitstraling. We konden het maken door het ontwerp compact te houden en te ontwerpen vanuit het schaalniveau van het kind.'

Daarnaast is dit wat je krijgt als je nauw samenwerkt met een goede, meedenkende aannemer, benadrukt hij. Projectarchitect Martijn Korendijk tekende het plan tot in de puntjes uit en kende hij elke detail. Het maakte het gesprek met de aannemer makkelijker, met de kwaliteit van het ontwerp voorop.

Stadens: 'De puzzelstukjes vielen gewoon op hun plek. Dat is geen toeval, overigens, we hebben dit vaker meegemaakt bij de gemeente Midden-Groningen. IKC Zuiderkroon is geen aanbestedingsgeluk, het is het resultaat van goed opdrachtgeverschap.'

Het kindcentrum is ook nog eens ruim binnen budget gerealiseerd, voegt Daan Doevendans toe. Dat toont maar weer eens aan dat kwaliteit geen kostenpost is, maar het resultaat van visie, ambitie en het inzetten van de juiste expertise op het juiste moment.

'En dat terwijl geld nergens de doorslag heeft gegeven. Bij alle betrokkenen stond het maken van kwaliteit op één. We wilden vanuit één hart werken aan een mooie plek. Niet alleen de leden van het team, maar ook onze wethouder Erik Drenth. De schooldirecteuren hadden alle ruimte om hun kennis, visie en ervaring te delen. Vervolgens was het aan de architecten om de gewenste onderwijskwaliteit te vertalen in architectonische kwaliteit. We hebben enorm geprofiteerd van de goede samenwerking binnen het team.'

Kindcentrum Zuiderkroon // Foto: Eva Bloem

Eerst een visie, dan het geld

Ook voor de architecten is een goede samenwerking in een project als dit belangrijk, zegt Stadens. 'Dat we dit ontwerp zo konden maken, is ook het gevolg van twee jonge, uitermate betrokken schooldirecteuren vol ambitie en met veel gevoel voor materiaal en goed ontwerp.'

Net als bij de andere scholen binnen het regionale scholenprogramma kreeg de architectenselectie ook bij IKC Zuiderkroon veel aandacht. Niet verwonderlijk, want een goede selectie betaalt zich eigenlijk altijd uit. Doevendans: 'De Zwarte Hond had de vraag haarfijn vertaald in een eerste ontwerp. Het moodboard dat ze hadden gemaakt, klopte precies.'

Bij het zien van al die mooie scholen en geslaagde samenwerkingen rijst een prangende vraag: kan de werkwijze van het scholenprogramma ook voor andere opgaven ingezet worden?

'De kracht van het scholenprogramma is dat we gestart zijn vanuit een duidelijke missie en visie', stelt Bé Schollema. 'Op basis daarvan zijn aan de voorkant afspraken gemaakt over financiën en technische randvoorwaarden. Bij de woningbouw en de versterking gaat dat anders. Daar is het zelfs eerder andersom: eerst het geld en de randvoorwaarden, en daarna de missie en de visie.'

Met andere woorden: als we de geleerde lessen elders willen toepassen, vraagt dat om een omslag in het denken. Visie en ambitie moeten weer leidend worden, bijvoorbeeld in de woningbouw. Schollema: 'En het vraagt om durf en ambitie. Als we binnen het scholenprogramma vooraf hadden geweten hoe groot het zou worden, hadden er vast meer beren op de weg gestaan. Maar we zijn gewoon begonnen.'