Zaha Hadids enige Nederlandse werk verdient beter

Onlangs had ik een gesprek met iemand over de viering van het 950-jarig bestaan van Groningen, in 1990. In dat jaar maakte Daniel Libeskind het ontwerpplan voor de tien stadsmarkeringen, en werd de manifestatie What a Wonderful World! gehouden. Voor mijn studie was ik net naar Groningen gekomen, ik herinner me mijn opwinding over de voortvarendheid waarmee de stad het idee van culturele vernieuwing onderzocht. Ik had het idee dat in mijn bijzijn de moderne tijd werd vormgegeven.

In het gesprek dat ik had, lag vanzelfsprekend de nostalgie van iemand die terugkijkt op zijn jonge jaren in een nieuwe stad. Dat gevoel liet me vervolgens niet helemaal los, daarom besloot ik het verder te onderzoeken. Online bleek er veel archiefmateriaal aanwezig. Ik tikte tweedehands de catalogus van de manifestatie op de kop en ben alle markeringen en paviljoens nog eens gaan bekijken.

De stadsmarkeringen zijn er allemaal nog. Ik ga vaak aan ze voorbij, ze vangen mijn blik en toch vallen ze me niet echt op. Dat zouden ze, denk ik, pas doen als ze er niet meer zijn. Het geeft aan hoe ze een vanzelfsprekend kenmerk van de stad zijn geworden. 

Van de vijf paviljoens die voor de manifestatie zijn gebouwd, zijn er nog vier over. Het Tschumi-paviljoen, gemaakt door Bernhard Tschumi, en de Videobusstop van Rem Koolhaas staan nog in de stad, op de plek waar ze destijds zijn gebouwd. Het door CoopHimmelb(l)au gemaakte paviljoen heeft een plek op de dijk in Delfzijl gekregen. Dat van Peter Eisenman is na de manifestatie gesloopt, ondanks pogingen van de gemeente Groningen om het te behouden. 

En hoe zit het eigenlijk met A Box of Ideas, het paviljoen van Zaha Hadid?

Vreemd en vervreemdend

Zoals de stadsmarkeringen een onbewust onderdeel van de stad zijn, zo zijn de paviljoens dat ook. Ik kom niet zo vaak in Delfzijl, maar dat daar een bouwwerk van CoopHimmelb(l)au prominent op de dijk staat is voor mij nooit vreemd of vervreemdend geweest. De plek waar en de staat waarin ik het paviljoen van Zaha Hadid aantrof, was dat wel. Het is in 2007 herplaatst op industrieterrein de Fivelpoort in Appingedam.

Vreemd is dat na de herplaatsing van A Box of Ideas nooit meer iemand ernaar heeft omgekeken. Zo lijkt het althans. Er zijn panelen van de buitenzijde afgewaaid, het houtwerk is rot, de kleuren zijn vervaagd en het staal begint te roesten. De herbouw is op z’n best een knipoog naar wat het origineel is geweest. Wellicht zijn daarbij voor het gemak een aantal originele onderdelen achterwege gelaten, zoals de gedeeltelijk glazen gevel, de deuren en een deel van de ornamentering.

Vervreemdend is dat het werk van Hadid is herplaatst op een industrieterrein aan de rand van Appingedam. Als het in goede staat zou verkeren, zou het daar wellicht een fantastisch commentaar kunnen zijn op de nietszeggende architectuur van de omgeving waarin het staat. Helaas valt het nu volledig weg tegen de achtergrond. Voor zover nostalgie het gevoel beschrijft iets moois uit het verleden te zijn kwijtgeraakt, was dit voor mij op het bouwwerk van Hadid wel van toepassing.

Er lijkt al jaren niemand meer naar A Box of Ideas te hebben omgekeken. Het houtwerk is rot, de kleuren zijn vervaagd en het staal begint te roesten

Met in het achterhoofd de voortvarendheid en durf waarmee de stad en het Groninger Museum in de jaren negentig zochten naar culturele vernieuwing, én de invloed die de destijds geselecteerde ontwerpers op de verdere ontwikkeling van de architectuur hebben gehad, zijn de stadsmarkeringen en de paviljoens van What a Wonderful World! de symbolen van een bijzondere tijd. Een tijd waarin het stadsbestuur en het Groninger Museum samen zochten naar een nieuwe beeldtaal, een nieuwe samenhang tussen vorm en functie, een nieuwe visie op hoe bouwen zich verhoudt tot vormgeven. Het getuigt van nieuwsgierigheid en moed, maar ook van visie dat de stad dit in samenwerking met het museum onderzocht. Daarmee zijn het naar mijn idee de symbolen van een lemma in de recente geschiedenis van de stad.

Vanuit die opvatting is het werk van Hadid voor de stad zelf van historische waarde. Dat is één van de redenen waarom ik ervoor zou willen pleiten het werk in goede staat te herstellen. Het zou een waardevol icoon voor de stad kunnen zijn.

Wereldfaam

Een andere reden voor herstel van het werk is dat Hadid voor de moderne architectuur van grote betekenis is geweest. Ze is een van de voortrekkers van een geheel nieuwe stroming die de vormen en de abstractie van het (Russisch) modernisme de architectuur binnengebracht. Hadid is een architecte van wereldfaam geworden, en hoewel ze destijds al lange tijd een eigen bureau had, is A Box of Ideas naar grote waarschijnlijkheid haar eerst gebouwde ontwerp. Het zou prachtig zijn als dat we dat weer in Groningen zouden kunnen zien.

In een breder perspectief zie ik in het paviljoen een verhaal over hoe de architectuur eind jaren tachtig op zoek was naar een nieuwe taal om zich in uit te drukken; over hoe een stad op zoek was naar een nieuwe vorm voor z’n stedenbouwkundige ontwikkeling. Over hoe de bestaande uitdrukkingsvormen in de architectuur bevraagd werden en over de openheid die er was richting aanverwante cultuuruitingen die al wél verder waren in hun losmaken van het oude. In de manifestatie werd daarom de link met het toen nieuwe medium van de videoclip gelegd, en in het ontwerp van A Box of Ideas kwam Hadids fascinatie voor de Russische modernisten tot uiting.

A Box of Ideas kun je zien als het product van een discours dat nog steeds actueel is. Het is in Nederland het enige werk van een vrouw die overal in de wereld de meest onconventionele gebouwen heeft ontworpen. Het laaglandse credo ‘normaal is wel gek genoeg’ heeft haar ontwerpen hier niet in vruchtbare aarde doen vallen. 

A Box of Ideas confronteert ons met onze architectonische tradities en voorkeuren, die meer zijn gericht op functionaliteit, duurzaamheid, zuinigheid en een herkenbare vormentaal. Dat schrijven de auteurs van het artikel 'Zaha Hadid en het postmodernisme in Nederland: een tijdelijke erfenis' in 2025 in Groninger Museum Magazine. Voor Hadids radicale en iconische benadering van architectuur zullen we, wellicht via Appingedam, naar andere delen van de wereld moeten reizen.

Van de ontwerpen zijn indertijd maquettes gemaakt die in het Groninger Museum werden tentoongesteld en zich nog steeds in de collectie bevinden. Alle notulen van de vergaderingen rondom de manifestatie zijn gearchiveerd en er is nog veel fotomateriaal. Een terugblik op die tijd levert een interessant contrast op met de huidige beleving van het idee van vernieuwing. A Box of Ideas is wat dat betreft niet alleen een spiegel van zijn tijd, maar is ook nu nog een fontein van ideeën. Laten we dat koesteren en op z’n minst conserveren. Laten we het paviljoen de status geven die het verdient.