Trappenhuizen die je aan het denken zetten

'Het moet meer zijn dan alleen aantrekkelijk voor het oog. It has to make sense.' Fotograaf en filosoof Silvio Zangarini bladert door de dummy van zijn nieuwe fotoboek. We zitten in een piepkleine, turkoois-rood-roze kamer die is ingebouwd in een grote grijze schuur. Op de achtergrond klinkt futuristische synthesizermuziek. Sinds een halfjaar huurt de fotograaf deze studio, hij liet de ruimte precies zoals die was.

De route naar deze plek liep via omwegen. Tijdens zijn studie filosofie in Turijn pakte Zangarini een camera op. Hij werkte als fotograaf in Italië en reisde door Europa, voordat hij zich settelde in Groningen. Ondertussen maakte hij foto’s van trappenhuizen – een project dat nu moet uitmonden in een boek. Om dat mogelijk te maken heeft Zangarini een crowdfundingactie opgezet. Twee dagen na de start ervan spreek ik met hem af.

Ik tref de fotograaf ietwat gestrest aan, starend naar zijn beeldscherm. 'Er is een grote crash: het halve internet ligt plat. Ook mijn eigen website ligt eruit. Come on.' En dat terwijl de crowdfunding zo goed van start is gegaan. 'In de eerste achtenveertig uur hebben we vijfentwintig procent van het bedrag opgehaald. Dat is meer dan ik had verwacht.'

'Toen ik de foto's van een trappenhuis had samengevoegd, had ik een soort openbaring: ik zag een andere wereld' 

Dat hij een boek vol trappenhuizen zou publiceren had Zangarini vijftien jaar geleden, toen hij een reeks foto’s nam van een trap in de Vaticaanse Musea, niet aan zien komen. 'Ik was altijd al geïnteresseerd in hoe wij de openbare ruimte ervaren, maar niet per se in trappen. Eerder werkte ik aan een project over pleinen in Italiaanse steden. Vroeger waren dat plaatsen om elkaar te ontmoeten; tegenwoordig zijn het empty spaces die de achtergrond vormen van onze drukke levens. Ik monteerde de beelden die ik van de pleinen had genomen aan elkaar tot een soort achterdoeken, zoals die in theaters.' Hetzelfde deed hij met de foto’s van het Vaticaanse trappenhuis. 'Toen ik die samen had gevoegd, had ik een soort openbaring: ik zag een andere wereld.'

De betekenis van ruimtes

Dat Zangarini naast fotograaf ook filosoof is, merk je direct als je met hem praat. En het vormt overduidelijk zijn werk. Hij vertelt over Kant en Nietzsche en hun ideeën over hoe wij de wereld waarnemen – heeft die voor iedereen dezelfde structuur, zoals Kant stelt, of heeft elk individu een eigen perspectief, à la Nietzsche? En over hoe postmoderne denkers nog een stap verder gaan dan hun voorgangers, en benadrukken dat onze manier van kijken steeds verandert. Al met al is er een veelheid aan perspectieven, concludeert Zangarini, die zichzelf postmodernist noemt.

'Net zoals een boek een andere betekenis heeft voor elke lezer, is ook de betekenis van een ruimte voor iedereen anders', legt de fotograaf uit. 'Een architect heeft een bepaald beeld van voor ogen wanneer hij of zij een ruimte ontwerpt. Maar wanneer je die ruimte als bezoeker betreedt, dan ga je ermee in dialoog en interpreteer je die plek.' Dat doet iedereen op een verschillende manier, bijvoorbeeld vanuit je eigen emotionele, economische, professionele, of culturele achtergrond. Ook verandert je eigen interpretatie continu.

Voor Zangarini verbeelden zijn trappenhuisfoto’s deze doorgaande 'transfiguratie' van de wereld. Door foto’s aan elkaar te monteren, lukt het hem om de trappenhuizen in hun geheel in één beeld te vangen – iets dat op een gewone foto niet mogelijk is. Daarvoor moet hij ze wel vervormen. Het gevolg is dat de beelden nogal desoriënterend zijn.

'Op de foto’s is niet duidelijk wat voor of achter, links of rechts is. De trappen worden labyrinten waarin je als kijker zelf je weg moet zoeken. Je moet proberen de beelden te begrijpen. Zo sporen ze je aan om op een andere manier naar de wereld te kijken.' Hij opent zijn digitale fotobibliotheek, en klikt op een foto van een bakstenen trappenhuis in Freiburg. 'Kijk, deze lijkt op een vaas.'

Zestig trappenhuizen, twee edities

Door al zijn foto’s van trappenhuizen – zestig in totaal – te bundelen tot een fysiek boek, wil Zangarini de transfiguratie van de wereld doorzetten. Er komen twee edities van Staircases to Elsewhere, ontworpen door Sybren Kuiper, elk met essays van psychologen, architecten en filosofen die reageren op de fotografie. De visual edition toont zijn trappenhuizen netjes een voor een, als in een gewoon boek.

De experience edition is een bijzonder concept. Dit boek bestaat eigenlijk uit twee kleine boekjes die elkaar overlappen. Daardoor blader je er niet eenvoudig doorheen: je moet steeds kiezen of je de bladzijde van het ene of van het andere boek omslaat. 'Net zoals in mijn foto’s verdwaal je in deze editie.' Als lezer moet je je weg vinden door de pagina’s, waarbij je kiest welke trappenhuizen je bedekt en onthult. Zo schep je steeds nieuwe combinaties – en, volgens Zangarini, tastbare nieuwe werkelijkheden.

'Ik beweer niet dat mijn werk de wereld gaat veranderen, maar ik denk wel dat het mijn rol is om dat te proberen. Ik kan niet anders'

Welke trappenhuizen vindt de fotograaf zelf bijzonder? Hij loopt naar een tafel in de hoek, waar een dambord van piepkleine knipsels ligt; het zijn afdrukken van al zijn trappenhuisfoto’s. Hij wijst op een grijzig papiertje. 'Dit is mijn favoriet.' Terug achter zijn computer zoekt hij de foto op, hij maakte hem in het Oostenrijkse Graz. 'Die trap heeft een heel bijzondere structuur. Het zijn eigenlijk twee trappenhuizen die op elke etage bij elkaar komen.' Hij lacht. 'Erg ondoelmatig.' 

De trappenhuizen op de foto daten uit de Middeleeuwen, niemand weet wie ze heeft gemaakt. 'Ik heb foto’s genomen van de onderkant van de constructie. Toen ik de beelden samenvoegde, zag ik de binnenkant een masker. Dat is extreem interessant voor mij. Als je een masker opzet, dan kijk je door de ogen van een ander. Een masker stelt je in staat om dingen vanuit een ander perspectief te bekijken. Het idee dat je vanuit een ander perspectief naar deze trap kijkt, sluit goed aan bij mijn project.' 

Geen boven en onder

Net als Nietzsche gelooft de fotograaf net zomin in universele waarden als in een universele werkelijkheid. 'Trappen staan in de kunst vaak symbool voor de weg naar het goede, of de ondergang – de weg naar het kwade. In mijn foto's bestaat geen boven en onder. Ze laten zien dat goed en fout complexe begrippen zijn.' 

Zangarini klikt een felgekleurde foto aan met daarop allemaal ronde vormen. 'Kijk, deze wil ik je ook laten zien. Hij is genomen in het Forum in Groningen. De trap die je ziet, verbindt de Rabo Studio met de wc.' Hij lacht. 'Het allerhoogste en het allerlaagste. Maar wat boven en onder is, is onduidelijk.'

In dat laatste voorbeeld schemert het belang van Staircases to Elsewhere door. Volgens Zangarini roepen zijn trappenhuizen een kritische blik op de wereld op. Hij noemt Plato's allegorie van de grot, over werkelijkheid en schijnwerkelijkheid. Net als de ontsnapte persoon in dit verhaal moeten filosofen volgens Plato mensen als het ware redden en hen helpen om voorbij de schijnwerkelijkheid te zien.

'Mensen redden gaat me wat te ver, maar ik denk wel dat mijn werk mensen kritisch naar de wereld kan laten kijken. We lopen elke dag dezelfde trap op en af en denken dat we die kennen. Maar het idee dat we iets door en door kennen getuigt van een soort arrogantie, vind ik. Die wil ik met mijn werk bestrijden. We hebben die kritische blik echt nodig, juist nu de wereld erg complex is geworden.'

Zangarini realiseert zich dat hij met zijn streven een soort Don Quichote is. 'Ik beweer niet dat mijn werk de wereld gaat veranderen, maar ik denk wel dat het mijn rol is om dat te proberen. Ik kan niet anders. Het is wie ik ben.'

Het boek is daarvoor een aanzet. En ook het middel van crowdfunding past volgens hem bij zijn doel. 'Het is niet alleen een fantastische manier om het geld te verzamelen dat nodig is om het boek te drukken, maar ook een instrument om relaties aan te gaan. Die relaties veranderen de fysieke wereld, doordat er een boek uit voortkomt.'

Op het moment dat dit stuk gepubliceerd wordt, is zo'n beetje de helft van het benodigde bedrag binnen. 'Tot nu toe gaat het goed. Ik weet niet hoe het verder gaat, en om eerlijk te zijn word ik er best een beetje nerveus van. Meestal zorg ik er zelf voor dat dingen gebeuren, maar nu moeten anderen dat voor mij doen. Dat ben ik niet gewend.' Hij typt het adres van de crowdfundingpagina weer in, en haalt opgelucht adem. De website is weer in de lucht.