Karaktervol

In het huis van Beno Hofman is het voor altijd 1949

De inspirerende kwaliteit van vroeg-naoorlogse sociale woningbouw

Tekst:
Beeld:
Leestijd: .

Aan de Noorderbinnensingel in Groningen staan twee rijen sociale huurwoningen uit 1949. Stadshistoricus Beno Hofman woonde hier tot zijn overlijden in december 2023. Doordat hij en de huurder vóór hem elke modernisering tegenhielden, is het huis op nummer 135a een inspirerend voorbeeld van vroeg-naoorlogse sociale woningbouw. GRAS ging er kijken.

Sociale woningbouw is te vaak het ondergeschoven kindje, als het om ontwerpaandacht en architectonische kwaliteit gaat. Maar dat was niet altijd zo. Aan de meeste sociale woningbouw uit de eerste helft van de twintigste eeuw werd zorgvuldig ontworpen door goede, vaak lokale architecten.

In Groningen staan op veel plekken sociale huurwoningen uit de periode tussen pakweg 1915 en 1955. Zo puilen de oudste uitbreidingswijken uit van de mooie voorbeelden. Soms zien woningcorporaties die kwaliteit niet, en wordt deze bij renovaties alsnog met terugwerkende kracht om zeep geholpen.

Aan de Noorderbinnensingel, tussen de Grote Leliestraat en de Grote Kruisstraat, staan twee rijen woningen van vlak na de Tweede Wereldoorlog. In een populaire buurt aan de rand van het Noorderplantsoen, die verder vol staat met vooral dure koophuizen, zijn deze sociale huurwoningen een verhaal apart.

Nieuwe woningen op de plek van krotten

Kort voor de oorlog staan langs de Noorderbinnensingel verkrotte huisjes, in een gebied vol gangen en steegjes. In 1938 laat de gemeente deze bebouwing afbreken, om het gebied te saneren. De dienst Gemeentewerken maakt een voorlopig ontwerp voor twee nieuwe rijen woningen.

Doordat de oorlog uitbreekt, komt van de nieuwbouwplannen aanvankelijk niks. Maar kort na de oorlog neemt woningbouwvereniging Volkshuisvesting de grond van de gemeente over. De architecten Laas van der Zee en Herman van Wissen (ook kunstschilder, en de vader van Driek, de latere Dichter des Vaderlands) krijgen de opdracht om de twee woningblokken verder uit te werken.

Voortbordurend op het voorlopig ontwerp uit de jaren 30 werken Van der Zee en Van Wissen de blokken uit in de meest populaire architectuurstroming van dat moment: de Delftse School. Die is iets soberder dan de bekendere Amsterdamse School, maar wordt net zo goed gekenmerkt door nauwkeurigheid, mooie metselwerkdetails en plastiek in de gevels.

In 1949 zijn de twee blokken klaar. De 106 woningen zijn bedoeld voor verschillende doelgroepen. Zo zijn er 27 ‘middenstandswoningen’, maar ook tien huizen voor ouderen. Groningen heeft er een aantal goede sociale huurwoningen bij, op een hele mooie locatie. 

Terug in de tijd

Op een druilerige vrijdagmiddag, 75 jaar later, bellen we aan bij Noorderbinnensingel 135b. Petra Jonkman doet open, samen lopen we een verdieping omlaag. Ze opent voor ons de deur van nummer 135a.

Het huis is bijna leeg, op de houten vloer staan verhuisdozen. Maar dat is niet het eerste dat opvalt. De voordeur is namelijk een portaal dat je 75 jaar terug in de tijd brengt.

Meer dan twee decennia houdt Hofman de woning zorgvuldig in de tijdscapsule waar de vorige huurder hem in opgeborgen had

Deze woning werd 25 jaar lang gehuurd door Beno Hofman: Petra’s onderbuurman, maar vooral stadshistoricus van Groningen. Hij overleed in december 2023 op 69-jarige leeftijd.

Als Hofman in 1999 zijn intrek in dit huis neemt, ziet hij dat de huurder voor hem elke vorm van modernisering heeft weten tegen te houden. Die lijn besluit de dan nog jonge historicus door te trekken. Meer dan twee decennia houdt hij de woning zorgvuldig in de tijdscapsule waar de vorige huurder hem in opgeborgen had. Vandaag voelt de nu bijna lege woning daardoor haast als een museum.

Bijna alles in de woning is origineel: van de glas-in-loodramen in de scheidingswanden tot de keuken – zelfs de deurklinken en de sleutels. Ook de plattegrond van de woning is nog zoals hij ooit bedacht is, met door het hele huis ruime inbouwkasten. In de keuken zit een douchehoek (zelfs met veel inbeeldingsvermogen kun je het geen badkamer noemen) en de brede, ondiepe woonkamer heeft een erker.

Een ruime en lichte kamer die op de woonkamer aansluit, gebruikte Hofman als werkkamer. Zijn bureau en computer staan er nog, met uitzicht op het plantsoen. De ooit uitpuilende boekenplanken zijn nu leeg. De ruimte bevindt zich boven de poort die naar het binnenterrein van het blok leidt. Vanwege die situering is de plattegrond van dit huis net wat anders dan die van de meeste andere woningen in het blok.

Alles origineel

Het keukentje in de woning is zoals je dat nergens meer ziet. Hoe de lange Hofman met het opvallend lage granieten aanrecht uit de voeten kon, is een raadsel. In de keuken en de wc ligt nog de originele bruin-witte tegelvloer.

In Hofmans slaapkamer zitten de mooie paneeldeuren met het oorspronkelijke deurbeslag die overal in het huis aanwezig zijn. Ook hier bevindt zich een ruime inbouwkast. Op een stokoud wasbakje staat nog Hofmans tandenborstel.

Zelfs de donkerbruine parketvloer met visgraatmotief is origineel. En ook die zou er niet meer geweest zijn, was Hofman er niet voor gaan liggen. Er zijn verschillende rondes geweest waarbij het parket uit woningen verwijderd is, vertelt Petra’s echtgenoot Gepkienes Brouwer. En steeds als een huis een nieuwe huurder krijgt, is die in verband met de gehorigheid en de isolatie verplicht het parket eruit te halen. ‘Maar Beno weigerde.’

Op diezelfde manier kreeg Hofman het ook voor elkaar om niet – zoals overal gebeurde – een stuk onder de deuren weg te laten zagen ten behoeve van een nieuw ventilatiesysteem. ‘Hij heeft hemel en aarde bewogen om dat te voorkomen.’

Karakteristiek

In 2009 ontstond onrust onder bewoners, toen het gerucht ging dat Lefier de twee blokken aan de Noorderbinnensingel wilde slopen. Dat bleek niet te kloppen. Inmiddels zijn ze door de gemeente Groningen als karakteristiek bestempeld, en daarmee voorzichtig beschermd.

Architect Herman van Wissen ontwierp naast dit complex veel andere sociale woningbouw in Groningen. Ook tekende hij voor de Rooms-Katholieke Huishoudschool (nu het Parcival College) in de Rivierenbuurt, ontwierp hij villa’s, rijwoningen en herenhuizen in Helpman en Coendersborg, en winkelpanden aan de Herestraat en de Vismarkt. Aan het begin van de Herebinnensingel staat een charmant voormalig bedrijfspandje van zijn hand.

Daarnaast ontwierp hij op veel plekken buiten Groningen schoolgebouwen en katholieke kerken. Van Wissen was tien jaar secretaris en uiteindelijk erelid van kunstenaarscollectief De Ploeg.

Laas van der Zee liet een iets kleiner oeuvre achter, maar ontwierp wel verschillende onderdelen van het Academisch Ziekenhuis Groningen (nu UMCG), werkte met Van Wissen aan verschillende sociale woningbouwcomplexen in de Indische Buurt en ontwierp het paviljoen met vuurtoren in de zuidwesthoek van het Paterswoldsemeer. 

Wat gebeurt er nu met de woning?

De meeste spullen van Beno Hofman zijn ingepakt. Over een week moet de woning leeg zijn. Het schilderwerk liet hij kort voor zijn overlijden opfrissen. Daarvoor vroeg hij Gepkienes, die historisch kleurenonderzoeker is, om advies. Die stelde een zachte groentint voor: niet de originele beige-achtige kleur, maar wel perfect passend en het beeld versterkend.

'Er zijn mensen die mee willen in het verhaal van de geschiedenis. En die graag op zo’n plek willen wonen'

De spullen die de stadshistoricus door de jaren heen in zijn woning verzamelde, waaronder zijn grote boekencollectie, worden op zondag 2 juni verkocht op de Vismarkt in Groningen. Met de opbrengst krijgt zijn boek 400 jaar Niewe Stadt uit 2020 een tweede uitgave. Het boek gaat over de Hortusbuurt, waar zijn familie al generaties woonde, en waar Hofman zelf ook de laatste 25 jaar van zijn leven doorbracht. 

En de woning zelf? Nu deze vrijkomt, is de vraag wat woningcorporatie Lefier, de eigenaar van het complex, ermee zal gaan doen. Normaal gesproken is de kans groot dat met de komst van een nieuwe huurder de boel zo snel mogelijk gemoderniseerd wordt.

Bovenbuurman Gepkienes vroeg Lefier of de woning niet in originele staat behouden kon worden. ‘Daar zouden ze dan ook huurders voor kunnen zoeken die dat leuk vinden. Want die zijn er! Er zijn mensen die mee willen in het verhaal van de geschiedenis. En die graag op zo’n plek willen wonen.’ De corporatie kon hem geen uitsluitsel geven, maar zei erover na te zullen denken.

Een telefoontje met Lefier schept duidelijkheid. De corporatie laat weten de intentie te hebben het huis in zijn huidige staat te behouden. Hoe precies, dat weten ze nog niet. ‘We zijn erover aan het nadenken, dit komen we niet vaak tegen’, zegt Rianne Greveling van Lefier. ‘Maar zo’n bijzonder huis zetten we niet zomaar in de verhuur.'

De optie om een passende huurder te zoeken, ligt op tafel, net als de mogelijkheid om de woning een andere bestemming te geven. Hoe dan ook ziet de corporatie de meerwaarde van het behouden van de originele staat van een prachtig voorbeeld van vroeg-naoorlogse sociale woningbouw. Dat is goed nieuws.

Met een beetje geluk biedt het huis van Hofman, mede dankzij zijn eigen vasthoudendheid, de komende jaren inspiratie bij alles wat gebouwd en gerenoveerd gaat worden.