Johannes Gelderloos: het veelbesproken (maar toch vergeten) verhaal van een talentvolle architect

Architecten zijn meestal brave burgers. Maar ze zorgen ook weleens voor opschudding. Met name in de vorige eeuw vliegen ze soms flink uit de bocht. Een van de bekendste voorbeelden is dat van Otto Linzel, die in 1928 als gemeentearchitect van het Groningse Onstwedde verzeild raakt in een groot corruptieschandaal. Hij knoeit met de financiële administratie en krijgt vijf maanden gevangenisstraf.

Minder bekend is het verhaal van Johannes Gelderloos. Ook deze Groningse architect zorgt voor flink wat opschudding, deze keer in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Het is een tijd waarin architecten nog van begin tot eind bij bouwprocessen betrokken zijn, en op bijna elk vlak invloed uitoefenen. Een tijd, bovendien, waarin belangenverstrengeling en frauduleuze praktijken op de loer liggen – maar daarover later meer.

Wie was deze Gelderloos? Hoe belandde hij in de gevangenis? En hoe liep het met hem af?

Een jongen met bijzondere gaven

Johannes Gelderloos wordt op 22 november 1909 geboren in Slochteren, in een groot gezin. Na de lagere school rondt hij op zijn zeventiende een driejarige opleiding op de ambachtsschool in Appingedam af. In de lokale krant verschijnt een bericht over de afstuderende lichting, daarin wordt Gelderloos als 'beste leerling timmeren' genoemd.

Dat hij iets in zijn mars heeft, onderschrijft de schooldirecteur. In de referentie die hij Gelderloos meegeeft, als deze op zoek gaat naar een werkplek, noemt hij hem 'een jongen met bijzondere gaven, die (...) de beste van zijn klas was'. En: 'Zijn ijver, werklust en capaciteiten zijn uitstekend, hij presteert dientengevolge ook meer, dan van dergelijke jongens van zijn leeftijd verwacht mag worden.' De citaten komen uit het boek Van der Molen en Gelderloos. Architecten van naam dat Bertus Fennema in 2021 schrijft.

Na in twee timmerfabrieken ervaring opgedaan te hebben, begint Gelderloos bij architectenbureau Benninga & Van Hoorn in Loppersum, waar hij twee jaar zal blijven. Op 1 januari 1932, hij is dan 22, komt hij als 'opzichter-tekenaar' in dienst bij de achttien jaar oudere architect Eppe van der Molen in Visvliet. Die heeft op dat moment al een mooi oeuvre opgebouwd.

Twee jaar later komt Gelderloos als partner in de maatschap. Vanaf dat moment is de taakverdeling helder: hij neemt het tekenwerk en de organisatie binnen het bureau op zich, terwijl Van der Molen zich bezighoudt met acquisitie, het onderhouden van relaties en het toezicht op de bouw.

In de ontwerpen van het bureau is de invloed van Gelderloos vanaf 1934 goed zichtbaar: hij heeft een voorkeur voor de meer zakelijke, strakke Delftse School boven de Amsterdamse School-stijl waarin Van der Molen tot dat moment vooral ontwerpt. Typerend zijn de ronde vensters met een kruisvormige raamstijl die vanaf pakweg 1935 in veel ontwerpen van het bureau terug te zien zijn. Gelderloos' tekenstijl is '"luchtig" en op hoofdlijnen', schrijft Fennema, waarbij de architect in het bestek de details uitvoerig uitwerkt.

Het voornaamste werkterrein van het bureau beslaat grofweg het gebied in een straal van 15 kilometer rondom Visvliet, in de provincies Groningen en Friesland. Van der Molen en Gelderloos ontwerpen veel woonhuizen, maar ook boerderijen, hier en daar een kerk en de nodige winkelpanden. De architecten hebben aandacht voor detail, dat zie je terug in het metselwerk en de toepassing van glas-in-loodramen.

Deze woning in Kollumerzwaag, gebouwd in 1936, is een mooi voorbeeld van de verstrakte stijl waarin het bureau door de invloed van Gelderloos gaat ontwerpen. De verspringende volumes en dito gootlijn, gecombineerd met de forse dakgoot, maken het een dynamisch geheel. Ook dit charmante woon-winkelpandje in Grijpskerk is prachtig. Het is gebouwd in 1934 en heeft een brede dakgoot, glas-in-loodramen en mooi afwisselend metselwerk. Zelfs de gevelreclame van de winkel die er nu zit, weet dat niet te verpesten.

In Visvliet, van oorsprong de thuisbasis van het bureau, staat een woon-winkelpand uit 1934 met een iets modernistischer uiterlijk. Het heeft strakke lijnen en een plat dak zonder uitstekende dakgoot. Opnieuw passen de architecten glas-in-loodramen toe. Ze kiezen voor een afwisselend metselverband met verdiepte voegen.

Ook in de stad Groningen is een mooi voorbeeld te vinden, in de Nieuwe Boteringestraat. Gelderloos en Van der Molen ontwerpen het in 1938 als een garage met twee woningen. De oorspronkelijke garagedeur is verdwenen, maar verder is het ontwerp grotendeels overeind gebleven.

In Surhuisterveen staat een door het bureau ontworpen winkelgebouw uit 1940. Het is opgetrokken in een, met name door Gelderloos geliefde, gele baksteen. Helaas is de pui inmiddels volledig verpest, maar op oude foto's is de oorspronkelijke kwaliteit nog terug te zien. Boven in de zijgevel, onder de nok, zit het voor de Delftse School kenmerkende ronde venster met kruisvormige raamstijl.

Verraad

Het winkelgebouw in Surhuisterveen ontwerpt Gelderloos zonder Van der Molen. Want na zeven jaar samengewerkt te hebben, gaat het in 1939 mis. De twee architecten gaan 'met een knallende ruzie uit elkaar', schrijft Fennema. 'Ze waren uit elkaar gegroeid', concludeert hij. Gelderloos zou 'dynamischer' en 'formeler' van karakter zijn, twee eigenschappen waarin hij botst met van Van der Molen. De maatschap heffen de architecten niet direct op: op papier is er niets veranderd, maar alleen Gelderloos is nog actief.

In november 1943 voeren de nazi's een razzia uit in Grijpskerk. Gelderloos wordt naar kamp Vught gestuurd, waar hij tien maanden gevangen zit

Twee jaar voor de breuk, in 1937, ontwerpt het bureau een bescheiden bankgebouwtje in Grijpskerk. Nieuwsblad van het Noorden roemt het in oktober van dat jaar als 'een solied gebouw, in stemmige lijnen opgetrokken'. De feestelijke opening van het pand vindt even verderop plaats, in hotel Vogelzang, dat dan net overgenomen is door uitbater Frederikus Faber. Gelderloos is er namens het bureau bij aanwezig, hij ontvangt lof en complimenteert de andere betrokkenen.

Hetzelfde hotel is een paar jaar later, tijdens de Tweede Wereldoorlog, een plek waar NSB'ers en Duitsgezinden samenkomen. Hoteleigenaar Faber zelf hoort ook bij die groep. In 1943 maakt hij op verzoek van de bezetter een lijst met anti-Duitse inwoners van Grijpskerk. Gelderloos zet hij er ook op. In november van dat jaar voeren de nazi's een razzia uit in Grijpskerk en omliggende dorpen, ze pakken 38 mensen op. Ook Gelderloos wordt meegenomen. De architect wordt direct doorgestuurd naar kamp Vught, waar hij tien maanden gevangen zit. Op 19 september 1945 wordt hij vrijgelaten.

Terwijl Gelderloos in Vught zit, overlijdt zijn voormalig compagnon Van der Molen. Na de oorlog zet Gelderloos het bureau officieel alleen voort. Hoteleigenaar Faber wordt twee jaar later alsnog berecht voor zijn verraad.

Vinger in de pap

Johannes Gelderloos heeft graag een vinger in de pap. Zo wordt hij in 1940 bestuurslid van de gereformeerde schoolvereniging in Visvliet, waar hij in 1932 is komen wonen. Ook neemt hij plaats in het bestuur van de plaatselijke gereformeerde kerk. Daarnaast is hij actief lid van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). Nadat hij naar Grijpskerk verhuisd is, komt hij hier in 1946 in de gemeenteraad.

Zijn tijd als raadslid is van korte duur: Gelderloos verhuist naar Grootegast, hij wordt gemeentearchitect en directeur Gemeentewerken voor de gemeenten Grootegast en Oldekerk. Ook gaat hij als commandant de plaatselijke brandweer leiden.

Een gemeentearchitect is in die tijd een adviseur voor het college van B en W, maar ook iemand die veel zelf ontwerpt. Flink wat projecten in de twee gemeenten krijgen in die tijd zijn signatuur. Soms werkt hij pro deo, bijvoorbeeld als hij in 1952 een schoolgebouw ontwerpt voor de christelijke kleuterschool in Grootegast – waarvan hij zelf bestuursvoorzitter is. Typerend voor de wederopbouwperiode is het een gebouw met volop licht, lucht en ruimte voor de kinderen.

In 1955 ontstaat commotie als een provinciale aannemersbond met 1300 leden Gelderloos voor een jaar besluit te boycotten. Dat gebeurt nadat de gemeentearchitect bij een aanbesteding de klus niet aan de laagste bieder gunt, en daarover geen uitleg wil geven. In een kort geding dat de gemeente Grootegast aanspant tegen de aannemers, beslist de rechter dat de boycot ongedaan gemaakt moet worden. De zaak haalt de lokale media, maar ook landelijke kranten als Trouw berichten erover. Het conflict ettert ook na de uitspraak nog een tijd door.

Steekpenningen

Een paar jaar later komt Gelderloos opnieuw in opspraak. 'Gemeente-architect Grootegast aangehouden wegens fraude', kopt Nieuwsblad van het Noorden op 24 oktober 1961. Ook landelijke kranten als Algemeen Dagblad, Het Parool en de Volkskrant berichten erover, net als regionale media in andere delen van het land. Dit is nieuws, kortom. Johannes Gelderloos blijkt te zijn gearresteerd en vastgezet. Wat is er gebeurd?

Een dag eerder, op 23 oktober, stapt een aantal rijks- en fiscaal rechercheurs het gemeentehuis van Grootegast binnen. Ze doen urenlang onderzoek, in de avond hebben ze genoeg bewijsmateriaal verzameld om Gelderloos mee te nemen. Ze brengen hem naar het politiebureau in Zuidhorn, in plaats van dat in Grootegast, omdat Gelderloos daar recht tegenover woont. Op die manier besparen ze hem de vernedering van toekijkende buren.

Volgens een anoniem gehouden 'vooraanstaande inwoner van Grootegast' zijn er al jaren geruchten over het 'aannemen van steekpenningen' door Gelderloos, schrijft het Nieuwsblad. Als rechterhand van burgemeester De Munnik, die een jaar daarvoor met pensioen ging, zou Gelderloos bovendien bekendstaan als 'dictator', zegt een andere anonieme bron. De gemeentearchitect zou de burgemeester op allerlei vlakken adviseren, ook buiten zijn expertise om. 'Nee, bijzonder geliefd was G. niet', concludeert de krant. 'Men vond hem té zelfbewust, té autoritair in zijn optreden tegen wie dan ook.'

Als directeur van de dienst Gemeentewerken is Gelderloos naar het schijnt zijn boekje te buiten gegaan. Het zou onder meer gaan over het ontvangen van steekpenningen bij de bouw van een school. 'G. zou zijn gestruikeld over een aantal inkopen, die hij uit naam van de gemeente en het rijk heeft moeten doen', meldt het AD. Ook de ruzie tussen Gelderloos en de aannemers, een paar jaar eerder, haalt de krant naar boven.

Op 4 november komt Gelderloos weer vrij, hij heeft tien dagen vastgezeten. Dik twee weken later wordt hij ontslagen als gemeentearchitect. Onmiddellijk sturen drie prominente Grootegasters – een voormalig schoolhoofd, een oud-wethouder en een predikant – een open brief naar de Nieuwe Provinciale Groninger Courant. Het is een poging om 'de eer en goede naam' van Gelderloos te verdedigen. Van zijn ontslag hebben 'velen in deze gemeenten met verontwaardiging (...) kennis genomen', schrijven ze. Volgens hen is de straf veel te zwaar.

Vijf maanden later liggen de kaarten anders. Gelderloos wordt na het indienen van een bezwaarschrift niet langer vervolgd, wegens gebrek aan bewijs. Zijn oneervol ontslag als gemeentearchitect blijft wel gehandhaafd, maar daar legt hij zich niet bij neer. Hij tekent beroep aan, op 10 oktober 1963 verschijnt hij voor het Ambtenarengerecht in Groningen. De rechtszaak duurt bijna vier uur, is te lezen in Nieuwsblad van het Noorden. Gelderloos' advocaat laat weten dat burgemeester Koster van Grootegast hem 'met alle geweld weg wilde hebben'. Dat is volgens hem de aanleiding voor de beschuldigingen. Hij stelt dat Gelderloos altijd integer gehandeld heeft.

Op 5 december beslist de rechter dat het ontslag van Gelderloos teruggedraaid moet worden. Er kan niet bewezen worden dat hij misbruik gemaakt heeft van zijn positie of geld aangenomen heeft. Ook zijn ontslag als brandweercommandant wordt nietig verklaard. Daarmee is hij in ere hersteld.

Gespannen sfeer

Dat Gelderloos na dit alles weer aan de slag gaat als gemeentearchitect, lijkt niet realistisch. In de gemeenteraad van Grootegast wordt er heftig over gedebatteerd, een paar dagen later is alles in de Leekster Courant uitgebreid terug te lezen. ARP-wethouder Folkerts vindt dat de zaak de gemeente inmiddels genoeg geld gekost en schade berokkend heeft: 'Achter dit drama met al z'n spanningen moet eindelijk maar eens een punt gezet worden.'

Op 27 maart 1963 publiceert Nieuwsblad van het Noorden een korte reactie van Gelderloos. 'In principe ga ik akkoord met eervol ontslag, maar dan moet er wel aan mijn wensen betreffende een wachtgeld- en pensioenregeling worden voldaan', zegt de architect. 'Onder de gegeven omstandigheden zou ik in Grootegast toch geen leven meer hebben.' Intussen heeft hij al een andere functie gevonden, als technisch directeur bij een bouwbedrijf in Leeuwarden.

TIJDENS een 'door het publiek zeldzaam druk bezochte' spoedbijeenkomst VAN DE GEMEENTERAAD ZIT De tribune helemaal vol voor 'het zoveelste hoofdstuk van de geruchtmakende zaak-Gelderloos'

De gemeenteraad van Grootegast komt diezelfde avond opnieuw samen voor een 'door het publiek zeldzaam druk bezochte' spoedbijeenkomst rondom de kwestie. De tribune zit helemaal vol voor 'het zoveelste hoofdstuk van de geruchtmakende zaak-Gelderloos', tekent het Nieuwsblad op. Een meerderheid van de raad dringt aan op een 'open gesprek' tussen de gemeentearchitect en burgemeester Koster, liefst zo snel mogelijk. Maar de burgemeester laat weten daar niet op in te gaan. Zo sleept de kwestie zich voort.

Een maand later. Opnieuw komt de gemeenteraad samen, ook deze keer voor volle tribunes en in een gespannen sfeer. Het Nieuwsblad citeert 'de anders zo koelbloedige' ARP-fractievoorzitter Overzet, die 'met bewogen stem' de burgemeester aanspreekt. Die laatste zorgt volgens hem voor 'een sfeer van pressie', door niet met Gelderloos in gesprek te willen. Uiteindelijk is burgemeester Koster er klaar mee. Overzet moet maar een motie van wantrouwen indienen, zegt hij. 'Het wordt doodstil in de zaal', schrijft de Nieuwe Provinciale Groninger Courant. 'De zitting groeit naar een geladen climax.'

Van een motie komt het niet. Uiteindelijk steunen beide wethouders en een aantal raadsleden de burgemeester als het 'onder grote spanning' op een stemming aankomt. Met 8 tegen 5 stemmen wordt besloten Gelderloos eervol ontslag te verlenen. En er komt geen gesprek tussen de burgemeester en de gemeentearchitect.

Zo eindigt na bijna twee jaar 'een bijzonder onverkwikkelijke zaak die in Grootegast vele spanningen teweeg heeft gebracht', schrijft de Leeuwarder Courant. 'Maar als de beslissing gevallen is, heerst er geen hoera-stemming', ziet de verslaggever van de Nieuwe Provinciale Groninger Courant. 'Daarvoor is de zaak-Gelderloos voor Grootegast een te droeve kwestie geweest.'

Na jaren tumult, voor iedereen te volgen in de media, is de carrière van Johannes Gelderloos als architect ten einde. Of hij daar zelf rouwig om is, zullen we nooit weten. In Grootegast zien ze hem in elk geval niet meer terug. Hij verdwijnt door de achterdeur en kiest een ander pad in zijn loopbaan, weg van het ontwerpen.

Hoewel nooit bewezen is dat Gelderloos iets verkeerd gedaan heeft, jaagt hij door de jaren heen de nodige mensen tegen zich in het harnas. Tegelijkertijd toont hij bij momenten leiderschap en betrokkenheid, en heeft hij ook veel medestanders. Het is een architect die voor controverse zorgt en tijdens zijn loopbaan vrienden en vijanden maakt. Maar vooral een talentvol ontwerper die, deels door zijn eigen karakter en de manier waarop hij zich opstelde, nooit alles uit z’n carrière heeft gehaald.

Architecten met invloed

Affaires zoals die van Johannes Gelderloos en Otto Linzel komen in de twintigste eeuw vaker voor dan nu. Daar is een reden voor. Waar de verschillende disciplines tegenwoordig meestal van elkaar gescheiden zijn, is dat vroeger niet zo. Architecten ontwerpen niet alleen, ze bouwen en ontwikkelen ook, en gaan over de levering van bouwmaterialen. Ze hebben, kortom, een veel grotere invloed. Het risico om een kleine misstap met grote gevolgen te begaan, is in zo'n sitiuatie aanwezig.

Een bijkomende factor is dat gemeenten in de twintigste eeuw nog veel zelf ontwikkelen. Gemeentearchitecten als Gelderloos, of zijn bekendere Groninger collega's Jan Anthony Mulock Houwer en Siebe Jan Bouma, zijn daardoor invloedrijke figuren. Een goede gemeentearchitect doet veel voor het aanzien van dorpen en steden. Hij ontwerpt woningen, scholen en openbare gebouwen, maar maakt ook stedenbouwkundige plannen. Ook los van hun ontwerpwerk hebben gemeentearchitecten op veel vlakken inbreng, als directe adviseur van burgemeesters en wethouders.

Met name een aantal gemeentearchitecten van de stad Groningen staat dikgedrukt in de geschiedenisboeken. Mulock Houwer en Bouma kent menig Groninger – en als je hun naam niet kent, ken je onbewust veel van hun werk. Maar ook veel kleinere gemeenten hebben tot ver in de jaren zeventig hun eigen architecten. En ook hun invloed is lokaal groot.

In het laatste kwart van de twintigste eeuw krijgt het beroep architect een steeds nauwere focus op ontwerpen. Het zelf ontwikkelen en bouwen van projecten en de bemoeienis met de toelevering van bouwmaterialen is veel minder aan de orde. Daarmee wordt het vak geleidelijk uitgehold.

Architecten van nu voelen zich soms hooguit gevelartiesten. Ze worden er door ontwikkelaars bij gehaald als een plan al deels gemaakt is, waarbij hun ontwerp vooral een hulpmiddel lijkt om een bouwvergunning te krijgen. Daarna mogen ze van een afstandje toekijken in hoeverre het uitgevoerd wordt op de manier zoals zij het bedacht hebben. Het is een wereld van verschil met de tijd van Johannes Gelderloos.

Gelderloos overlijdt op 81-jarige leeftijd en wordt begraven in het Gelderse Epe, waar hij dan woont. Met zijn vrouw Freerkje krijgt hij vier dochters en vier zoons. Wat hij verder achterlaat is een bescheiden oeuvre aan woningen, winkelpanden, boerderijen en schoolgebouwen in Groningen en Friesland. En een verhaal dat dagelijks in de krant te volgen was, maar inmiddels bijna iedereen weer vergeten is.