Bouwmeesters voor Groningen

Weinig Nederlandse steden zijn zo eigen en karaktervol als Groningen. Het is een stad om verliefd op te worden. Hoe dat precies komt, is lastig te duiden – zoals wel vaker bij echte liefde. Het is een gevoel, en het zit diep.

Menigeen is al ten prooi gevallen aan die liefde voor Groningen. En dat zijn zeker niet per definitie Groningers. De stad, de omringende dorpen, de diversiteit aan landschappen in de omgeving: ze grijpen je.

Het boekje Een voorbeeldige stad, dat in 2021 verscheen bij het afscheid van Jeroen de Willigen, doet – al dan niet bedoeld – een geslaagde poging om de aantrekkingskracht van (het werken aan) Groningen in woorden te vatten. Kort samengevat zit het in een combinatie van cultuur, zelfbewustzijn en eigenzinnigheid – soms tegen het eigenwijze aan.

Wij voelen ons daarbij thuis, net als bij de continue zoektocht naar niet voor de hand liggende, maar toch uiterst treffende antwoorden.

Aanvullend benoemt Cor Wagenaar, hoogleraar architectuur- en stedenbouwgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, nóg een kwaliteit. Hij stelt dat Groningen als geen ander de Nederlandse en West-Europese stedelijke ontwikkeling illustreert: op een paar vierkante kilometer tref je hier zo ongeveer het hele verhaal.

De omvang van de stad en de sterke functie als regionaal centrum zijn uniek. Het onderscheidt Groningen van vele andere steden in Nederland. Daar komen de verhalen van de diverse dorpen en landschapstypen rond de stad nog bij.

Groningen heeft een aansprekende schaal en staat symbool voor de leefkwaliteit die de historische middelgrote Europese stad in potentie te bieden heeft. Het is een stad met een rijke geschiedenis: eeuwenoud en immer vol dynamiek.

Voortbouwen op bestaande waarden

Niet alleen op architectuur- en stedenbouwhistorisch vlak is Groningen een staalkaart van de Europese stadsontwikkeling. Op die paar vierkante kilometer komen namelijk ook nog eens alle relevante stedelijke opgaven van vandaag samen. Wanneer we verder uitzoomen, komen daar vrijwel alle opgaven bij waarmee de dorpen en het landschap te maken hebben.

Deze unieke situatie maakt dat Groningen, en dan met nadruk het gehele grondgebied van de gemeente, als voorbeeld kan dienen voor tal van andere steden en stadsregio’s. En dan zeker voorsteden en stadsregio’s die onderdeel zijn van een deltagebied. Voor de stad betekent dit dat we aan de hand van Groningen kunnen laten zien hoe je met behoud van culturele identiteit invulling geeft aan alles wat samenhangt met woningbouw, verdichting, het klimaat, de energietransitie, toegankelijkheid en diversiteit.

Met een sterke visie, een strategische blik en gedegen kennis van de context kunnen we samen op zoek gaan naar de best passende antwoorden en oplossingen

Precies dat maakte de manifestatie Sponsland, die de gemeente een paar jaar geleden samen met GRAS en de provincie initieerde, zo interessant: Groningen als case. Een vergelijkbaar verhaal is te vertellen over de dorpen en het landschap. Hoe ga je om met de transformatie van industrieel erfgoed, de verdichting van woonbuurten, het klimaatbestendig inrichten van het stedelijk weefsel en het duurzaam versterken van de relatie tussen Stad en Ommeland?

Een sterke visie, een strategische blik en gedegen kennis van de context zijn daarbij van grote waarde. Hiermee kunnen we samen op zoek gaan naar de best passende antwoorden en oplossingen.

Wij voelen een sterke verantwoordelijkheid om voort te bouwen op de bestaande tijdlagen van de stad, de dorpen en het landschap. Vooral omdat de lees- en ervaarbaarheid van die tijdlagen vaak ongemerkt de basis vormt voor een prettige, duurzame en aangename leefomgeving. Aan die waarden willen wij met alle partners verstandig, contextbewust en met plezier 21ste-eeuwse plannen en ontwerpen toevoegen.

Dat we dat willen, vloeit direct voort uit onze vakopvatting. Die is niet behoudend of historiserend, maar wel uitgesproken contextbewust. We willen werken aan de historische stad van de toekomst.

Geen tijd te verliezen

Groningen staat net als menig andere stad of gemeente voor tal van grote ruimtelijk-maatschappelijke opgaven. De uitdagingen op het vlak van duurzaamheid en klimaat zijn enorm. Woningbouw vraagt oplossingen die verder gaan dan ‘aantallen’. Meer variatie in het aanbod, meer kwaliteit: daar ligt de opgave.

Ook het herwinnen van de openbare ruimte vraagt aanhoudende aandacht, net als het terugdringen van minder gewenste ruimtegebruikers zoals de auto. Die laatste heeft nog altijd een grote impact op de leefbaarheid, het groen en de kwaliteit en het gebruik van de openbare ruimte.

Daarnaast zullen we in brede zin en op een andere manier moeten gaan nadenken over de omgang met de beschikbare ruimte. Als het om wonen gaat, maar ook om natuur, klimaat, landbouw, energie, erfgoed en om de transitie van bedrijventerreinen naar werklandschappen.

Ondertussen spelen belangrijke thema’s als toegankelijkheid, betaalbaarheid, diversiteit en een duurzame transitie van onze mobiliteit. Voor de gemeente Groningen zeggen we hiermee niets nieuws. Veel plannen en visies zijn al doortrokken van bovenstaande inzichten. Groningen weet dat het aan de vooravond van een grote en vooral ook complexe verbouwing staat. Sterker, op veel plekken wordt daar al volop aan gewerkt: van de aanpak van de openbare ruimte en de aanleg van een nieuwe energie-infrastructuur tot de grote gebiedsontwikkelingen waar de woningbouwopgave een plek moet krijgen.

Ook de brede klimaat- en verduurzamingsopgave kan niet anders dan in samenhang opgepakt worden. De Green Deal, de Parijse afspraken en het Europese Fit for 55-pakket brengen onder meerde wettelijke verplichting met zich mee om tussen nu en 2030 de netto‑uitstoot van broeikasgassen met ten minste 55 procent te verminderen. Dit valt precies in de termijn van het voorliggende stadsbouwmeesterschap en dient derhalve leidend te zijn in alles wat we doen. Er is dus geen tijd te verliezen.

Op de schouders van

Als stadsbouwmeester staan we op de schouders van Niek Verdonk, Jeroen de Willigen en Nathalie de Vries. Ook laten we ons inspireren door hun (verre) voorgangers: van Mulock Houwer, Bouma en Berlage tot Wilhelm en de generatie die in de jaren 70 verantwoordelijk was voor de revolutionaire Doelstellingennota, die nog altijd doorwerkt op de keuzes die vandaag gemaakt worden.

Uit de periode waarin Niek Verdonk stadsbouwmeester was, leren we het belang van blijvende aandacht en een lange adem. Los van politieke en bestuurlijke cycli, economische schommelingen of tendensen binnen het ontwerp willen we iedere dag werken aan dat wat duurzaam goed voor Groningen is.

Wat betreft de periode van Jeroen de Willigen nemen we eigenlijk alles mee dat hij zelf zo goed onder woorden bracht in Een voorbeeldige stad. De betekenis van ontwerpend onderzoek voor de bredere stadsontwikkeling en de waarde die dat heeft gehad voor The Next City inspireert ons. De waarde van goed opdrachtgeverschap verdient blijvende aandacht. Daar hoort ook een levendig architectuurklimaat bij, waarin alle betrokkenen elkaar gelijktijdig inspireren en scherp houden.

We bouwen voort op de aandacht die Nathalie de Vries heeft gegeven aan de organisatie en het verder versterken van de kwaliteit van het opdrachtgeverschap. Ook de bevragende, inspirerende en uitdagende rol die zij samen met curator Patrick van der Klooster speelde binnen de manifestatie Bouw Anders bleek van grote waarde. Daarnaast zetten wij natuurlijk Natalies pleidooi voor breed maatschappelijk engagement, duurzaamheid en circulariteit door, zowel op gebouwniveau als op het niveau van de stad, de wijken, de buurten en de dorpen.

Van binnen en buiten

Wij zijn ondernemers, al past ons de term ‘ondernemend’ een stuk beter. Die ondernemende houding komt wat ons betreft op het juiste moment. De geschetste urgentie van de opgaven maakt dat ‘nee’ geen optie meer is. We zoeken naar oplossingen, smeden coalities, werken aan hoogwaardige compromissen door te luisteren en te verbinden en willen zo dingen voor elkaar krijgen. Als stadsbouwmeester willen we denken en doen.

Heel bewust kiezen wij ervoor om het stadsbouwmeesterschap als duo te vervullen. Samen dekken we twee relevante disciplines af: architectuur en landschapsontwerp. Daarmee spelen we in op de reeds bepaalde (grote) transities en (stedelijke) ontwikkelopgaven en vullen we de aanwezige stedenbouwkundige kennis in het Atelier Stadsbouwmeester aan.

De opgaven waarvoor Groningen staat, gaan veel verder dan ‘het gebouw’ en de architectonische kwaliteit

Inbreiding binnen de stadsgrenzen vraagt specifieke aandacht voor architectuur, context en cultuurhistorie. Het transformeren van het stedelijk weefsel naar een klimaatadaptief stadslandschap vraagt om kennis van strategische ecologische opgaven en kansen. Beide perspectieven zien wij als een verrijking: kennis van binnen, gecombineerd met een inspirerende blik en visie van buiten. Bovendien helpt het in de verbinding van de Groninger context aan een breder (inter)nationaal netwerk van ontwerpers en opdrachtgevers.

Verder helpen onze verschillende achtergronden bij het afdekken van een groot aantal opgaven waar Groningen aan werkt en mee te maken krijgt. Die begeven zich immers niet alleen op het vlak van ‘het gebouw’ en de architectonische kwaliteit. Ze strekken zich uit van stedenbouw, landschap, ruimtelijke strategie, de omgang met erfgoed en de kwaliteit en vitaliteit van de dorpen binnen de gemeentegrenzen.

De kracht van Ben zit onder meer op het vlak van inbreiding en transformatie binnen de bestaande bebouwingsgrenzen, steeds met aandacht voor architectuur en cultuurhistorie. Michiel voegt daar kennis en ervaring aan toe wat betreft het transformeren van de leefomgeving naar een klimaatadaptief (stads)landschap waarin openbare waarden, toegankelijkheid en strategische ecologische opgaven samenkomen.

Voorbij de waan van de dag

Als we naar de gemeente Groningen kijken, en naar het bredere perspectief van de stadsregio, zien we behalve een veelheid aan opgaven en ambities ook de grote uitdaging om alles binnen de beschikbare tijd en met de beschikbare middelen voor elkaar te krijgen. Op veel plekken in Nederland leidt dit tot een catch 22.

We weten dat het nodig is om meer met de toekomst bezig te zijn. We weten dat visie echt geen vies woord is en dat twee jaar vooruitkijken te kort is. Stadsontwikkeling vergt een sterk verhaal en een lange adem.

Toch worden veel agenda’s nog bepaald door de waan van de dag. Daardoor zijn we niet altijd even goed voorbereid en lopen we van tijd tot tijd achter de feiten aan. Met het belang van Groningen voorop, willen we in nauw contact staan met die brede vakgemeenschap en ook nadrukkelijk samenwerken aan visie, inspiratie en het delen van kennis en ervaring.

De opgaven die nu en in de toekomst op ons bord liggen, vragen onafgebroken ontwerpende en ruimtelijk-strategische aandacht. Als stadsbouwmeester zien we een belangrijke taak om het gesprek structureel te voeden. We willen de stad en de gemeente bevragen, uitdagen en inspireren. Dat doen we graag samen met GRAS, dat reeds een goede band met het Atelier Stadsbouwmeester heeft – en moet houden. Er zit nog meer in.

We willen ons verhaal en het verhaal van Groningen breed uitdragen. Niet om te laten zien hoe geweldig Groningen is, maar vooral als uitnodiging aan andere steden, gemeenten en regio’s om kennis uit te wisselen en elkaar te inspireren.

Daarbij is er wat ons betreft veel winst te halen uit het opbouwen van een sterk netwerk van Nederlandse, Vlaamse en zeker ook andere Europese steden. Steden die reeds aan vergelijkbare opgaven werk(t)en en qua aard en omvang wel wat op Groningen lijken. Binnen zo’n netwerk kunnen we kennis en ervaring uitwisselen, tussen stadsbouwmeesters of functionarissen in vergelijkbare functies, maar zeker ook breder, tot op het niveau van de gehele bouwkolom.

Stadsbouwmeester voor Groningen

We willen een stadsbouwmeester zijn die aanwezig, beschikbaar, toegankelijk en betrokken is. Een stadsbouwmeester die het Atelier Stadsbouwmeester profileert en nog sterker maakt. Een stadsbouwmeester die samenwerkt, ondernemend is en staat voor resultaat.

We willen verbinden, agenderen, uitdagen en inspireren. We willen het beste voor Groningen. We willen werk maken van een toekomstbestendige stad, en van toekomstbestendige dorpen in een toekomstbestendig landschap. Dat doen we door niet alleen stadsbouwmeester van de gemeente zijn, maar vooral stadsbouwmeester voor Groningen.

Headerbeeld: Corné Sparidaens