13 pogingen om op de plek aan te komen
Voor het recent gepubliceerde boek 𝘏𝘦𝘵 𝘭𝘦𝘨𝘦 𝘮𝘪𝘥𝘥𝘦𝘯 ging Peter de Kan naar de Grote Markt. Steeds opnieuw. Hij schreef op wat hij er zag, hoorde en beleefde: een fotoserie zonder beeld.
Zaterdag 14 september 2024, 15.55 uur, Grote Markt
Het is niet te doen, beschrijven wat hier gebeurt. Ik zou kunnen beginnen te tellen hoeveel mensen op de diverse terrassen zitten. Het zijn er duizenden, denk ik. Sluit ik mijn ogen, dan is achter me het geluid van de vaat, achter de bar van Grand Theatre. Voor me het carillon, en nu de vier slagen van het hele uur.
Als dikke achtergrond is er een constant voortkabbelend geroezemoes waaruit als wrakhout andere geluiden drijven en opduiken. Het droog raspende geluid van stoelen die aangeschoven worden, het mechanisch ratelen van een fiets, een scooter van rechts naar links. Flarden van gesprekken, vooral van links naar rechts, een blaffende hoest, een uitroep gevolgd door een lange, luide lach, weer een scooter van rechts naar links. Verschillende, veel verschillende stemmen, en je kunt net niet verstaan wat er gezegd wordt.
De zon schijnt, de hemel is bijna helemaal blauw en er hangt een soort frisheid in de lucht die me vertelt dat het nazomeren is begonnen. Gelach, Engelse woorden, van rechts naar links, een korte, felle fietsbelring. De ronkende motor van een politiebus, gevolgd door een taxibus en achter me een vegend, slepend geluid. Vóór me een jongetje tegen zijn moeder – Turks? Verderop stampt iemand op de grond.
Mensen zijn wisselend luchtig of warm gekleed, dat zegt ook iets over de tijd van het jaar. ‘You have to sit with us. Find a place to find some [onverstaanbaar].’ Een echtpaar (?) loopt van links naar rechts, de fietsen aan de hand, de Poelestraat in.
Een jongen met mobieltje – een meisje met mobieltje – een lachende man, z’n jasje in de linkerhand, de hemdsmouwen opgestroopt – een stille ambulance, langzaam van rechts naar links – het geluid van een rolkoffer en ja, daar is–ie, er zit een man met pet aan vast – van rechts naar links.
Een vrouw met de fiets aan de hand kijkt zoekend om zich heen. Een duif schiet naar voren weg. Het zijn details in een zee van mensen, fietsers, te veel om op te noemen. Drie jongens bij een ondergrondse afvalbak, één zit op een betonblok en eet een eierbal, twee staan erbij, ze zijn in gesprek. Een groep van zeven jongens, van rechts naar links, gaat het terras op.
Twee dames van links naar rechts, elk met twee papieren mode-boodschappentassen. Een man op de fiets met een hondenaanhanger, de hond loopt ernaast, van links naar rechts. Een lawaaierige scooter (oranje), van rechts naar links, en nóg een.
Veel jongeren lopen met de telefoon in de hand. Een jongen en een meisje lopen samen van rechts naar links, ze dragen elk een wit bakje met daarin een eierbal. Drie Aziaten, waarvan twee met een wit bakje met een eierbal, van rechts komend. Een groepje van drie jonge jongens, Noord-Afrikaans uiterlijk. Ze komen van links, stoppen, lopen bij me vandaan, stoppen, en gaan af aan de linkerkant van dit podium.
Vier jongemannen, komend van rechts, naar het terras. Een jong stel met een hondje aan de lijn. Drie meiden, waarvan één met een lege vaas in de hand en daarin een verdroogd blad. Een meisje loopt append achter haar telefoon aan. Een jongen op een fatbike, vergezeld door twee fietsers. Een echtpaar, hij de jas open en handen in de broekzakken, beiden stijlvol gekleed, van links naar rechts.
Een meisje op de fiets met een grote bos zonnebloemen. Een man en een vrouw op een fatbike met mandje voorop. Els, met de fiets aan de hand, en – ja! Ze ziet me. En zo houdt het op.
Het carillon slaat kwart voor vijf.
Donderdag 19 september 2024, 8.20 uur, Grote Markt
Vogelgeluiden – een stuk of tien kauwtjes en zo’n twintig duiven bevolken de ster. Die ligt bezaaid met afval, de mannen van Donkergroen gaan het net opruimen. De Martinitoren verdwijnt in de ochtendmist – die gaat straks oplossen, dan wordt het 25 graden. Nu is het 16.
Kauwtjes kraken achter me en rechts wordt een gesprek gevoerd tussen de mensen die het terras van het hotel opbouwen. Veel fietsers in beide richtingen, vooral vanuit de Ebbingestraat naar de Gelkingestraat, en een tweede stroom vanaf de Vismarkt naar vooral de Kreupelstraat.
Ik heb een kort gesprekje met een van de schoonmakers. Zonder jullie zou het hier een puinhoop worden, zeg ik. Nou, het wordt hier elke dag toch wel een puinhoop, zegt-ie en hij kijkt me veelbetekenend aan.
8.30 uur. De stroom leerlingen vanaf de Vismarkt naar de Sint Jansstraat (richting Stadslyceum) droogt langzaam op. Er verschijnen steeds meer voetgangers. Het gesprek met de schoonmakers komt weer op gang en we hebben het over de markt, en dat mensen het óf mooi vinden of verschrikkelijk.' En wat vindt u?', vraag ik.
'Nou, vanuit mijn beroep gedacht had ik het niet zó gedaan. Want je ziet het, nu moeten wij hier elke ochtend schoonmaken. Je kunt er op verschillende manieren tegenaan kijken: als je het gemakkelijk wilt onderhouden komt dat op verstening neer. En nu is dit ook een waterbergingsplek, dat is ook belangrijk, maar ik vraag me af: had je dit niet beter aan de rand van de stad kunnen maken? Hier wordt de plek wel heel veel en graag gebruikt door mensen. Dat is mooi, maar jammer is dat ze er zo’n rotzooi van maken.'
8.45 uur. Het veegwagentje arriveert, dat zal een tweede ronde zijn, want het grootste deel van de markt is al schoon. Ik ga verkassen, van de zuidkant van de ster naar de waterpartij.
8.55 uur. De fietsochtendspits is echt voorbij, er komen geen groepjes scholieren meer langs. Over het algemeen rijden er nu minder fietsers over de markt. Duidelijk is dat op dit tijdstip niemand voor of naar deze plek komt, iedereen is een passant en hard op weg naar elders – behalve een oudere man met een kop koffie-to-go op de ster, hij bouwt een jointje. En een jonge vrouw rechts van mij, een bank verder, met oortjes in. Ze is druk bezig in haar telefoon.
Bij De Kosterij wordt het terras opgebouwd, evenals bij Grand Theatre. Voor Vindicat staat de tankwagen van een bekend biermerk, daar is de markt bezaaid met plastic bierglazen. Mijn buurvrouw blijkt ineens verdwenen en nu is die man op de ster met mij de enige die hier verblijft. Ik zie steeds ongeveer tien mensen lopen. Ik zie negen auto’s, waarvan vijf busjes en drie vrachtwagens.
Nu nemen twee jongens naast me plaats op de bank, ze eten chocolade en zijn duidelijk ergens door of over opgewonden – vanavond moet het gebeuren! 'Die bami is wel lekker, maar die pasta! Nou, ehh…' Een blikje energiedrank wordt opengetrokken.
Er stopt een zwarte Volkswagen naast de waterpartij, er komt een man uit met een papegaai op zijn schouder. Hij blijkt een bekende van de twee gastjes naast me.
Jij hebt wat bij je, gebaart de een naar de ander. En ja, het zit in de plastic boodschappentas, maar wat is het? Op de bank naast me: een man met een hondje.
De man uit de Volkswagen en de grootste van de twee jongens verdwijnen richting het bankgebouw achter me. Op de bank liggen nog de twee Milka-repen waarvan ze aten.
‘Meneer, mag ik u wat vragen? Heeft u een fysieke bankpas bij u?’
De papegaai wordt weer in de auto gezet, die rijdt even later weg.
Woensdag 9 oktober 2024, 9.00 uur, Grote Markt
Ik zit op de lange stenen bank naast de statafel. De zon komt op boven Grand Theatre en schijnt diagonaal over de markt. Ik zit hier nu in die zon en alleen hier op de punt is de bank droog – de rest is nog nat van de regen die vannacht is gevallen. Het is nu stralend blauw en een graad of 14.
Er staat een man aan de statafel, hij spreekt – het lijkt Italiaans. Z’n mobieltje staat op speakerstand, ik hoor de kraakstem aan de andere kant van geen lijn – iemand in een ander, ver land. Ik kwam hier om half negen aan en weer viel me het drukke fietsverkeer op, vanuit Tussen Beide Markten diagonaal de markt over naar de Sint Jansstraat. Veel scholieren, op weg naar het Stadslyceum, denk ik.
De zon beschijnt allereerst de boom op de zuidwesthoek van het groepje – die steekt nu ineens felgroen af tegen de gevel van het Market Hotel. Dat zou een serietje kunnen worden: hoe de bomen één voor één in het zonlicht gaan staan.
Een andere opname, en misschien moet die uit meerdere worden samengesteld: vanaf het statief en met 50 millimeter een groot aantal opnamen van groepjes fietsers – en die dan vervolgens in één foto samenbrengen als een soort van samenvattend beeld.
De zon schijnt nu volop. Ik ga even naar het groepje bomen kijken.
Zondag 3 november 2024, 12.15 uur, Grote Markt
Net voordat ik zit, bij de waterpartij, begint een sirene monotoon en dreigend te loeien. Het komt van de Palestina-demonstratie die bij de trappen van het stadhuis plaatsvindt en zometeen zal beginnen.
Het is een uitbundig zonnige dag, al sinds zonsopgang. De bankjes hier bij de waterpartij zitten nagenoeg vol, net als het zonovergoten terras van De Kosterij dat gedomineerd wordt door een luidruchtige groep jongemannen. Een uitgelopen vrijgezellenavond?
'Free, free Palestine!' De beurtzang is begonnen. Volgens mij staan deze mensen hier elke zondag, net zo lang tot er geen reden meer is om te pleiten voor een menswaardig bestaan in Gaza en op de Westbank. En ach, laat ik er maar niet over schrijven. Telkens voel ik de drang om erbij te gaan staan, en dat zal ook nog wel gebeuren.
Dit zijn de geluiden: de megafoon van de demonstratie en het spreekkoor, het klateren van het water, het geroezemoes van het Kosterij-terras en het geroep van de kauwtjes – een ervan zit al in één van de nu vrijwel allemaal kale bomen, dat is de afgelopen weken snel gegaan.
'CEASE FIRE NOW!’
‘CEASE FIRE NOW!’
‘FREE, FREE PALESTINE!’
‘FREE, FREE PALESTINE!’
‘FREE, FREE LEBANON!’
‘FREE, FREE LEBANON!’
Een nieuwe, zoetige geur komt van rechts, de oliebollenkraam staat sinds donderdag weer voor de voormalige V&D en onder de grote plataan.
‘ISRAEL IS A TERROR STATE!’
‘ISRAEL IS A TERROR STATE!’
‘STOP THE GENOCIDE!’
‘STOP THE GENOCIDE!’
‘STOP KILLING CHILDREN!’
‘STOP KILLING CHILDREN!’
‘STOP KILLING CHILDREN!’
‘STOP KILLING CHILDREN!’
‘STOP KILLING CHILDREN!’
‘STOP KILLING CHILDREN!’
'STOP KILLING CHILDREN NOW!'
Dinsdag 12 november 2024, 11.00 uur, Grote Markt
Ik ben onderweg en heb haast, maar er staat een vintage Honda-brommer midden op de markt. De berijder staat er rokend naast. Het ziet eruit alsof-ie zojuist vanuit het Ommeland is komen rijden en nu de markt inspecteert. Hij wil niet op de foto, denk ik, want hij loopt mijn beeld uit.
Dan word ik door een man en vrouw aangesproken. ‘Maakt u mooie foto’s?’ We raken in gesprek over de verandering van de Grote Markt en het boek dat we erover aan het maken zijn.
‘Maar ik moet door, ik ben onderweg’, sluit ik ons gesprek kort. ‘En waarvoor bent ú hier?’, vraag ik nog.
‘Wij zijn van Prayer Nation,’ zegt de vrouw, ‘wij gebruiken de Grote Markt óók, elke veertien dagen, om met mensen in gebed te gaan.’
Woensdag 5 februari 2025, 14.00 uur, Grote Markt
Er eindigt net een stadswandeling door Joods Groningen, hier, midden op de markt.
Een echtpaar wordt gefotografeerd voor het stadhuis. Nu zet hij de twee vrouwen op de foto met de Martinitoren op de achtergrond.
Een jonge vrouw duwt een tweede jonge vrouw in een rolstoel diagonaal over de markt. Nu blijven ze staan en wenden ze hun gezicht naar de zon die twee minuten geleden is gaan schijnen. Drie meiden met koffie-to-go op de ster, ze converseren in het Engels. Na het carillon van het Academiegebouw klinkt nu dat van de Martinitoren. Achttien mensen op de banken hier bij de waterpartij. Duiven en kraaien. Een stelletje neemt een selfie met het stadhuis als achtergrond.
Nu zit ik zelf tussen die achttien mensen. Twee staan meteen op en lopen verder, hun plek wordt ingenomen door een jongeman die een pas gekochte fles whisky fotografeert en het beeld verstuurt. Het cellofaan rond de fles kraakt en hij kijkt lang naar het etiket.
‘Misschien heb ik wel twee auto’s nodig? Niet iedereen heeft aan één genoeg – soms hebben ze ook een auto van het werk.’
‘Ik heb het over individuen, maatwerk is heel belangrijk. We krijgen heel vaak vragen van cliënten en dat ligt soms heel gevoelig. Nou ja, geniet van je broodje, doe-oe!’
De man, nu het gesprek afgelopen is, bijt in zijn pecanbroodje en geeft de duiven er ook van.
‘Het recht van de sterkste geldt hier’, zegt mijn directe buurman.
Links van mij drie meiden, één zit zwijgend te zonnen, de andere twee spreken Engels. Ik kan er net niks van verstaan, maar hoor wel dat het niet hun eerste taal is.
Op de markt staan borden en poorten die de fietsers in banen moeten leiden. Ze mogen eigenlijk alleen nog in noord-zuidrichting rijden, vanuit de Oosterstraat voor de oostwand langs en vanuit de Oude Ebbingestraat voor het stadhuis langs naar de Gelkingestraat. Ik zie fietsers ook alle andere richtingen inslaan.
De pecanman schudt de broodzak uit en trekt een dertigtal duiven aan. ‘Dat is wel even een foto waard’, ondertitelt mijn directe buurman het beeld dat ik maak.
Twee fietsers, van links naar rechts voor ons langs – dat is niet de bedoeling. En nog een.
De brugklassers van het Werkman College zijn weer op weg naar school, ze hebben hier in het kader van de aardrijkskundeles een vragenlijst ingevuld – over het politieke, het fysieke en het ruimtelijke van deze plek, als ik het goed heb begrepen. Nu zit ik weer op de bank terwijl naast mij studenten het over wildwaterbanen hebben en over de Hof van Saksen.
Vlak voor me een fotoshoot recht tegen de zon in, de drie modellen stralen zelfverzekerd mee. De studenten worden nu de shoot in gekletst om voor een achtergrond te zorgen, en het lukt! De fotograaf is opgetogen, de studenten en de modellen mogen om de beurt in de zoeker terugkijken wat ze gedaan hebben.
Naast mij is een zwarte man gaan zitten. Hij lacht veel in zichzelf, terwijl de jongen direct naast mij een gesprek met hem probeert aan te knopen. Maar door het lachen valt de jongen helemaal stil.
De duiven koeren.
‘Gelukkig dat je er bent, dat je bestaat, geluk, weet je wel?’, probeert de jongen nog een keer. ‘Het zou ook anders kunnen zijn.’
De man lacht. ‘Wat bedoel je?’
‘Nou, dat je bestaat, weet je wel? Dat je leeft.’
De man komt nu niet meer bij van het lachen.
Ik moet onwillekeurig denken aan de roman James van Percival Everett, waarin slaven elkaar trainen in niet-begrijpen en gebrekkig taalgebruik, omdat hun witte meesters zich daardoor superieur voelen.
De jongen staat op. ‘Ga je weg?’, vraagt de man lachend.
Ja, ik ga ervandoor.’
Woensdag 26 februari 2025, 14.20 uur, Grote Markt
A nice patch of sunlight
Op de lange stenen bank naast de statafel schijnt de zon. En overal waar zon is, zit het nu vol mensen. Verderop bij de waterpartij in winterrust, onder de bomen ook, en verder onder de parasols – want de terrassen voor Hotel De Doelen en voor de Palace, ze zijn er weer. De Kosterij heeft het terrasmeubilair nog niet opgesteld.
Naast me een mevrouw met haar hondje, het mag op de bank staan. Op de kop van de bank een vrouw met fiets, een croissant etend (die vrouw dan) en meteen naast me een rokende man met een grote koptelefoon. Op de andere hoek van de bank een lichtelijk kleumend meisje.
De dame met het hondje wordt gebeld. Ze neemt op. 'Wij zitten op een stenen muurtje tegenover V&D’, zegt ze. ‘Dan ben je ons voorbijgelopen…’
Ik voel me nog wat vreemd na een week griep. Door de zoeker kijken levert geen beeld op. Nu komt de vriendin van de vrouw erbij en ik maak een foto. Er ontstaat een gesprekje en uiteindelijk een portretje, en dat met m’n nog half wazige hoofd.
Rechts van mij zitten inmiddels een jongen en een meisje die in het Engels converseren. De zon is al warm, als de wind haar maar de kans geeft.
‘Die bloemenman is echt leuk!’
'Ja, en die aan het Hereplein ook! Oh, die meneer hoort alles, we gaan maar niet over onze scheidingen beginnen. Nou, veel succes hè, met het boek!’ Hun plek wordt ingenomen door een ouder echtpaar, hij duikt meteen in de telefoon.
Een jong rokend stel komt aangelopen en gaat zitten – we zijn nu met acht. Verderop de duiven, ongeveer dertig, die van tijd tot tijd tegelijk opvliegen.
Vrijwel de hele markt ligt nu in de grote schaduw van het stadhuis, die komt tot aan de bomen maar reikt al voorbij de waterpartij. Daar zitten de banken dan ook vol – in de zon. Op de ster een stuk of vijftien mensen in groepjes van twee en bij de statafel een fotoshoot op de grens van zonlicht en schaduw.
Ik schuif even door naar het ronde bankje voor de SoLow en zie hoeveel verschil de hogere stand van de zon al maakt. Hier alleen indirect zonlicht, lichtvlekken door reflectie via raampartijen. Het tilt deze ruimte op, het doorbreekt de monotonie van dit schaduwgebied.
Dit is een druk wandelgebied – ik tel in één blik zo’n veertig mensen, winkelpubliek en fietsers! Een scooter, je merkt dat hier niet gehandhaafd wordt, want het is toch eigenlijk de bedoeling dat je hier afstapt en gaat lopen. Scooters zijn hier ook niet meer toegestaan. Daar is toch ook nog een grote elektrische DHL-bus.
Een omhelzing recht voor m’n neus en ze grijpt hem in zijn nekhaar. Het is zo’n voorjaarsdag waarop alle geluiden weer als nieuw zijn opgepoetst en klinken alsof het hun eerste keer is – en misschien is dat ook wel zo.
‘…we moeten daar heen, hè? Ahh, nee…’
‘…ik had de neiging om…’
‘…maar hij was eerst ook niet…’
Onder alles een soort tapijt van – niet zozeer geluid als wel weggenomen stilte, een geladenheid…
‘…zou toch ook heel mooi staan…’
‘…is helemaal niet veel, volgens mij…’
Een man, A4-mapje in de hand, korte regenjas, loopt iets voorovergebogen maar vastberaden door mijn blikveld.
‘…mag ik u iets vragen? Heeft u misschien…’
Mijn hele blikveld is nu gevuld met mensen, een van links naar rechts aaneengesloten massa. En daar doorheen vrijwel permanent fietsen, fatbikes, een bakfiets. Even later is het veld vrijwel leeg – om meteen weer vol te stromen. Dynamiek.
‘…ik ga het wel even zeggen, want dit vind ik…’
‘…nee, de Grote Markt is dáár…’
‘…ik heb er geen last van op het moment dat ik niet…’
‘…I was always so…’
‘…koffie? Thee? Ja!’
Het carillon speelt. Net als ik mijn opschrijfboekje wegberg, gaat een vrouw naast me zitten onder de verzuchting: ‘A nice patch of sunlight!’
De titel zal u toegeworpen worden.
Dinsdag 3 juni 2025, 8.15 uur, Grote Markt
Op de lange bank voor Café Der Witz – de zon staat al boven de huizen, het werd vanochtend om half zes al licht, nee eerder al, de zon kwam op om half zes, en – jeetje, dit is een slechte beginzin.
Aan de zuidzijde van de markt staan vier vrachtwagens, waarvan twee van Sligro. De twee kramen van de pizzabar/croissanterie staan ook al naast het stadhuis, maar hebben de luiken nog dicht.
Er waait een koel briesje en ik hoor het veegwagentje dat verderop over het marktplein rijdt. Dit gebied heet Tussen Beide Markten en daar hoort een specifiek klanklandschap bij. Voor nu is daar het ruisen van fietsbanden een belangrijk onderdeel van. Veegwagentjes hoor ik nu van links en van rechts, en daar komt de regelmatige piep van een vrachtwagen in de achteruit bij – De Belg Waterloo komt aanrijden en gaat tegenover mij naast de croissanterie staan.
Het News Café heeft het terras al op het Waagplein staan, er zit nu een leverancier achter een kop koffie. Flarden van een gesprek komen mijn kant op, overstemd door de veegwagen die langskomt, begeleid door twee gemeentewerkers met bezems.
Nu komt het wagentje vlak langs mijn bank, ik trek mijn voeten op, net als vroeger, als mama even onder de tafel moest zijn met de stofzuiger.
Ik zie dat de croissanterie al op het water is aangesloten, dat komt uit een putje in de marktvloer. Stroom halen ze uit een grijze kast die iets verderop staat. Ik ga het aantal putdekseltjes en roostertjes op de hele markt nog eens tellen en fotograferen. Dat kan dan een collage worden voor bij het verhaal over de ondergrondse markt. En ja, nu heeft De Belg ook stroom, het carillon laat ondertussen weten dat er een kwartier is verstreken.
De kraam van De Belg wordt als een kerstboom opgetuigd: overal vlaggetjes, bordjes, verlichting. Twee mannen scharrelen druk doende om de wagen heen en zodra de luiken opengaan mengt zich een vrouwenstem in hun gesprek.
‘Goedemorgen, lieverd!’, schalt het naar de ijsverkoper die aan de overkant een plekje heeft. Er ontspint zich een gesprek tussen hen, hij zit al op z’n terrasje met een kameraad aan de koffie.
En daar komt hij aangelopen: Harry Waterloo. Hij wil natuurlijk even weten wat ik aan het doen ben. Harry staat al 37 jaar op deze plek naast het stadhuis. ‘Ik heb burgemeesters zien komen en ze ook zien gaan,’ lacht hij breed. ‘Mijn grootvader had een inloopwinkel aan de Moesstraat, en hij heeft ook lang op de Grote Markt gestaan met wat mijn vader ‘oude troep’ noemde. Zelf had hij het altijd over ANTIEK.’ We lachen.
‘Ach ja’, zegt Harry. En kijk, nu hebben we al een gesprek, dat is óók de markt, hè? ‘Je hebt geen krant nodig,’ zegt Harry, ‘als er iets op het stadhuis gaande is, weet ik er als een van de eersten van. Maar: mijn motto is horen, zien en zwijgen!’ Hij lacht hard.
Harry's opa was zijn leermeester. ‘Hij zag overal handel in. Ik vroeg dan: maar opa, verkoopt dat wel? "Dat is niet belangrijk," zei hij, "het gaat om wie er voor me staat – die spullen liggen gewoon te wachten op de juiste persoon. Ik zorg dat ze bij elkaar komen." Zo heeft hij dat zijn hele leven gedaan.’
Harry vertelt hoe zijn opa van 1946 tot 1986 op de Grote Markt stond. Begin jaren tachtig ging hij voor het eerst met hem mee. Zijn opa stond voor het stadhuis met een vloerkleed waarop zijn koopwaar lag. Hij had een enorm talent: hij voelde aan wanneer iemand iets wilde kopen – of nee, eigenlijk speelde zich een heel ritueel af voordat er iets werd verkocht. Hij had echt aandacht voor wie er voor hem stond en ging met die persoon in gesprek.
‘Dat begon met: "Moi, hoe gaat het?" Om dan verderop uit te komen bij: "Weet je wat jij zou moeten doen? Je zou jezelf eens een keer moeten trakteren!" Nou, dan kochten ze een beeldje of een vaasje bij hem, maar dan hadden ze ook drie kwartier tot een uur met elkaar gesproken, hoor! Je hoefde dan bij wijze van spreken niet meer naar de psycholoog te gaan, want die functie vervulde mijn opa er gratis bij, ha!’ Voor Harry werkt het in wezen nog steeds zo.
Zelf begon hij in het familiebedrijf toen hij negentien was, samen met zijn broertje en zusje. ‘Wat ik toen kon, had ik van mijn ouders geleerd: zij waren onze coach, leraar en lerares, zeg maar, in het leven.’ Zelf werd hij opgeleid tot goudsmid, hij maakte in Antwerpen zijn studie om diamantair te worden af. ‘Nu verkoop ik al zevenendertig jaar gewoon frietjes.’ Hij lacht. ‘Ook goudgeel!’
De vader van Harry's moeder verkocht in de jaren vijftig friet in België. Toen hij zelf voor het eerst in Groningen op de markt kwam met de Belgische kleuren, vroegen mensen zich af of dat wel een goed idee was. ‘Een echt Groningse reactie’, zegt Harry. Maar zijn formule werd een succes en zijn zaak werd bekend in de stad.
Zelf blijft hij er bescheiden onder. ‘Het is me altijd overkomen, er is nooit over nagedacht. Want zeg nou zelf: ik verkoop gewoon een lullige aardappel vanuit een caravan. Zo is het toch? Dat je daar bekend mee wordt is toch ergens ongelooflijk?’
Die bekendheid heeft ook te maken met de kwaliteit van Harry's product. ‘Wij maken echt alles zelf: van het land naar de klant. Je eet pure aardappel. En als je zo’n zak op hebt, ben je vol. Bij de snackbar krijg je wat wij luchtfriet noemen: als je het doormidden breekt, is het helemaal niet gevuld. Je eet gewoon lucht en hebt na drie kwartier alweer trek.’
De Belg is ook bekend om de kruiden die je er over je friet krijgt. Ze bedachten het mengsel zelf, door eerst thuis verschillende versies uit te proberen. Intussen is de kruidenmix ook te koop bij verschillende Jumbo- en PLUS-supermarkten in Groningen, Friesland en Overijssel. ‘En de Spar belde: kan ik ook wat krijgen? Kun je een vertegenwoordiger sturen? Dan zeg ik: "Nee, dat kan niet. Wij komen zelf." Dat vinden ze leuk, want ook achter die supermarkten zitten veel familiebedrijven en die herkennen waar je mee bezig bent.’
In plaats van vloerkleedjes en bakfietsen staan er nu grote wagens op de Grote Markt. ‘Je ziet het er niet zo gemakkelijk aan af, maar die kaasboer, die groenteboeren, die visboeren op de Vismarkt; het zijn gewoon miljoenenbedrijven, hè? Dat is niet zomaar een karretje hoor, daar kun je een woonhuis van kopen. De kosten zijn veel hoger dan vroeger en de tijd bepaalt wat de generatie doet, zeg ik altijd.’
Als de tijden veranderen, heb je twee keuzes, weet Harry: 'Je groeit mee of je houdt ermee op. En een stad moet altijd blijven veranderen en aan het bouwen blijven, want stilstand is achteruitgang. Ik weet nog dat het Groninger Museum er kwam. Iedereen was tegen, dat hoor ik natuurlijk hier aan de kraam. Net als bij het Forum. Weet je wat het is hier in het Noorden? Alles waar iedereen tegen lijkt te zijn wordt uiteindelijk een groot succes, hahaha! We hebben overal wat op te soez’n… Maar we hebben het hier nog niet zo slecht, hoor.’
Marktkramen staan er ook niet meer op de Grote Markt. ‘Dat is geen gemeentebeleid, het is een gevolg van een andere cultuur. Ali Baba stond hier met zijn kleding, maar dat zou nu niet meer rendabel zijn. Het grote publiek koopt kleding niet meer op de markt. Het snoepscheppen is ook weg, daarvoor ga je nu naar Jamin. Je kon hier ook oude meubels kopen, maar dat is niet meer.’
Op de markt hoor je alles, weet Harry: ‘Je weet precies wat er in de binnenstad speelt. Als er iets is waar mensen mee zitten, horen wij het vaak als eerste. Ze gaan hun beklag bij ons doen terwijl ze op hun frietje staan te wachten. Maar de positieve dingen horen we ook! En weet je: bij mij komt een zwerver een frietje halen, maar de burgemeester komt ook. Van hoog tot laag komt hier aan de kraam.’
‘Weet je wat het speciale van de markt is?’, vraagt Harry. ‘Wat wij nu doen, dit gesprek. Contact van mens tot mens. Ik nodig mensen uit op mijn kantoor, en dat is waar we nu zijn, op een krukje achter de kraam. Als wethouders via de zij-ingang van het stadhuis uit een stevig debat komen, komen ze vaak even bij mij uitblazen. Ik hoor ze dan aan, dat blijft natuurlijk onder ons. Burgemeesters idem dito. Oud-burgemeester Ruud Vreeman had mijn gevoel voor humor, daar kon ik heerlijk mee lachen. En hij was ook een mensen-mens, daar hou ik van. En weet je, ik heb met veel van hen nog steeds contact.’
8.55 uur. Dit tafeltje bij Grand Theatre vangt al zon, nu is het wachten op een cappuccino – als ze die al serveren op dit vroege uur. Ik zit hier wel vol in de wind, en in een ander klanklandschap, waarin een cirkelzaag zich nu nadrukkelijk meldt. Geluid komt aanwaaien uit de Ooster- en de Poelestraat en daar is de cappuccino al. Maar die frisse wind heeft me inmiddels onderkoeld, ik ga het hier niet lang volhouden. De serveerster meldt dat ze even naar de andere vestiging moet en of ik nog vijf minuutjes kan blijven? Dat kan.
Ik ben de eerste op dit terras. De terrassen van De Kosterij en Café Willem Albert staan klaar, maar zijn nog uitgestorven. In het klanklandschap nu een doorgaande dreun, het lijkt uit het Merckt-gebouw te komen waar de begane grond nog altijd buiten bedrijf is.
Al append komt een meisje––laarzen, hawaiishirt, hotpants––naast me tot stilstand. Ze is zich totaal niet bewust van haar directe fysieke omgeving. Daar komt een groep van twintig studenten, de jongens voorop, de meisjes er vlak achteraan in een eigen groepje. Zo te zien is het een georganiseerde excursie, ze hebben allemaal eenzelfde waterflesje in de hand en verdwijnen in de richting van het Broerplein.
Bouwgeluiden stromen vanuit de Poelestraat de markt op, eronder het geluid van wat een grootformaat stofzuiger zou kunnen zijn.
De terrassen van De Drie Gezusters en aanverwant zijn nog in opbouw, de stoelen ontwaken uit hun nachtelijke stapelbedden. Naast het bomenvak staat, zoals zo vaak, een wagen van Hanos geparkeerd. Volgens mij is het een pauze-parkeerplek, ik zie er ook vaak twee staan terwijl de chauffeurs ernaast een sigaretje roken.
De wind is opgewarmd en als ik om half tien opstap, zit de man die op een van de lange banken al om acht uur in zijn telefoon zat te scrollen dat nog steeds te doen. Scroll on!
Maandag 2 juni, 5.30 uur, Gelkingestraat
(Een reconstructie)
Er komt een fietser slingerend op mij af. De man begint in een soort Italiaans-Engels tegen me te praten, maar ik heb werkelijk geen geld bij me – ik ga fotograferen en het is half zes in de ochtend, alles is nog dicht.
Geen geld? Hij mompelt iets van bankomat, maar ik heb ook geen pasje bij me. Sowieso gaat me dat te ver en– daar fietst hij alweer verder.
Op de markt aangekomen krijg ik de bron van het doordringende en aanhoudende meeuwengekrijs in het oog; aan het begin van de Oude Ebbingestraat ligt een vuilcontainer om en wel tachtig vogels bakkeleien om de inhoud: de helft kraaien, de andere helft meeuwen. Als ik in mijn handen klap, zwermen ze als één wolk omhoog.
Ik haal bij Jaap de keukentrap uit het schuurtje en loop terug. Helemaal vergeten die vogelkolonie te fotograferen, die hoort ook bij deze plek. Als ik aan de kop van de Herestraat op de trap sta te fotograferen komt er een man in het blauw bij me staan, hij vraagt of ik iets te roken heb. ‘Ik kan nergens een sigarettenautomaat vinden’, moppert de man. Hij is hier een weekendje wezen stappen, heeft hier gestudeerd en woont nu in Amsterdam. Zometeen neemt hij de trein terug, maar: eerst roken!
Ik zie hem in de richting van de Martinitoren weglopen en dan weet ik het: de nachtwinkel! In de Poelestraat en anders op de Rademarkt, daar haalde ik ze vroeger zelf ook.
Een uur later zie ik ‘m weer, hij zit op de trap van de ABN Amro naast een oudere man die ik regelmatig sigaarrokend op de markt aantref. Ze zitten gebroederlijk naast elkaar te roken, de blauwe man houdt een sigaret vast. ‘Dus het is toch gelukt?’, vraag ik.
‘Ach ja, man, ik heb een taxi naar het Shell-tankstation genomen,’ zegt hij, en ik zie dat hij er ook een biertje bij heeft gekocht.
Het is inmiddels zeven uur, het fiets- en wandelverkeer komt op gang en de veegwagentjes zijn gearriveerd. Ik ga de trap weer terugbrengen. En zie! Het vogeleiland is verdwenen, het vuil is opgeruimd. Waar zouden we zijn zonder de stadsbeheerders?
Dinsdag 9 juni, 6.55 uur, Grote Markt
Het is fris en regenachtig, de lucht is egaal grijs en de markt is geheel verlaten. Nergens zit iemand, er zijn alleen de man met de bladblazer op het terras van De Drie Gezusters, de eigenaar van de mobiele pizzabar/croissanterie die zijn wagen in gereedheid brengt, de tankwagenbestuurder die de markt schoonspuit en [onleesbaar geworden door de regen]
Dinsdag 1 juli, 10.45 uur, Grote Markt
‘De conditie van deze bomen? Als we voor bomen vier categorieën onderscheiden – slecht, matig, redelijk, goed – dan komt een stadsboom nooit in die hoogste categorie terecht. Dat lukt in een stedelijke omgeving gewoon niet, daarvoor is de stress te groot.
‘We hebben onlangs alles gemeten. De vochthuishouding is goed, de aarde houdt het water vast, maar de gassen? Het zuurstofgehalte is aan de lage kant. Nu proberen we te achterhalen waardoor dat komt.
‘Ik haal de dode takken er nu uit. Niet allemaal hoor, sommige bomen maskeren ze wel met hun groene takken. En wie kijkt er nu helemaal omhoog? Dat doen maar weinig mensen.
‘Wij vinden dat er wel wat veel plastic kratjes de grond in gegaan zijn. Een boom houdt van volle grond en een gezonde boom heeft per jaar ongeveer een extra kuub grond nodig.
‘Kijk, bovengronds komen deze bomen niks tekort – lucht en licht, het is allemaal prima in orde. En aan vocht hebben ze ook geen gebrek. Maar ondergronds is het een ander verhaal. En zuurstof en CO2, dat is nu een beetje onduidelijk…
‘Genoeg gepraat, ik zal dat dode hout eens gaan opruimen.’
Dinsdag 15 juli, 20.30 uur, Grote Markt
‘Kijk, de ziekenwagen is er eerder dan het eten!’ Hij lacht.
‘Zum Wohl, dann!’
‘Zum Wohl!’
‘D’n Duvel hab’n wir in Köln ja auch’– en verder gaat het, vooral over geld, over verzekeringen. ‘Als ik vandaag overlijd krijgen ze nog zes maanden mijn volledige salaris… Zeg, kunnen we hier met creditcard betalen of moeten we weer geld gaan opnemen?’
‘Ach, we gaan ons niet bezuipen, we hebben nog wel genoeg, toch?’ En nu worden het subgesprekjes en kan ik het niet meer volgen.
Er staan inmiddels twee ambulances direct rechts van het stadhuis; is dit een oefening? Worden er ongeregeldheden gevreesd? Er verzamelen zich ook steeds meer jongeren bij die ambulances en nu pas zie ik de ambulancebroeders, en dat er iemand, zo’n jongen, op een brancard ligt en wordt ingestopt met een wit laken en een ambulance in gereden.
Het viel me eerder op: er rijdt met regelmaat een handhavers- of politieauto voor het stadhuis langs om in de Gelkingestraat te verdwijnen.
‘De biefstuk? Ja, hier! En de burger, ja, ook!’
‘Entschuldige, haben Sie Brot dabei?’
‘Bring ich gerne.’
Ik zit op de openbare bank direct naast de Gelkingestraat, tegen het terras van De Drie Gezusters. Aan de andere kant van de bank zit een groep mannen van middelbare leeftijd uit de buurt van Keulen, hun eten wordt net gebracht. De avond is zwoel koel na een zonnige dag, de zon sinds een half uur achter wolken verdwenen.
Het plein is leeg maar wordt door wisselende dichtheden fietsers en wandelaars doorkruist, wat soms prachtige beelden oplevert – alsof je naar een choreografie zit te kijken. Maar in een hoek staan dus die twee ambulances, ook nu nog, terwijl er toch een brancard bij een van de twee naar binnen is gereden. Terwijl ik dit schrijf komen de fatbikes in beweging en lost de samenscholing van jongeren op. Nu staan alleen die ambulances er nog. Vanuit de Sint Jansstraat komt een politiebusje het plein op.
Even later; er zijn nu ook twee motoragenten bij gekomen. Zo van een afstandje bezien lijkt het er haast gemoedelijk aan toe te gaan, vreemd. De groep Duitse mannen ontgaat dit geheel, ik zie nu dat ze met een stuk of tien zijn; een vriendenclub of een bedrijfsuitje?
Een handhaversauto rijdt de Gelkingestraat in, ik heb ze niet zien aankomen. Nu staan de fatbike-jongens er ook weer bij, het vormt een compleet ensemble aan de rechtervoet van het stadhuis.
Het carillon slaat negen uur en een derde (!) ambulance (?) sluit aan.
De mannen; waarover gaat het? Oostenrijk wordt genoemd, Zwitserland, Bern, Basel.
‘Waar is Franz eigenlijk?’
‘Hij is hier niet omdat hij niet uitgenodigd is.’
‘Als je naar Wenen gaat, let op: in de voorsteden moet je een ticket kopen, anders kun je de stad niet eens binnenkomen!’
‘Als ik in Bremen ben, slaap ik bij het vliegveld.’
‘Hotel Commodore in Hamburg! Dat ligt weliswaar midden op de Reeperbahn, maar ik zeg je: grote kamers en heel schoon!’
En nu gaat het over bouwplaatsen en weer over overnachten, nu tegenover het station.
De motoragenten gaan weg, de ambulancebroeders gaan naar hun auto’s. Maar wacht, daar is een politiepersonenwagen, er wordt weer gepraat. De jongelui zijn opnieuw opgestapt, meeuwen vliegen laag over de markt.
De mannen zullen nooit benoemen wat ze precies doen, want dat weten ze immers van elkaar. Ze bespreken al het gedoe rondóm hun werk. Hun werkgebied is Noord-Duitsland, zoveel wordt me wel duidelijk.
Het begint te donkeren, het is kwart over negen. De tweede ambulance rijdt langzaam weg en nu staat alleen die ambulance waar die brancard in geschoven is er nog. Of lag er niemand op? Is dit een oefening? Waarin dan?
De laatste ambulance verlaat het toneel. Nu is er alleen nog de politiewagen, ernaast een agent in gesprek met een voetganger. Een motorambulance rijdt langs.
Woensdag 3 september, 9.50 uur, Grote Markt
‘Deze soorten hebben een transparante kroon, maar ze zijn momenteel wel erg transparant, zoveel is duidelijk. We maken ons zorgen, gebleken is dat er te weinig zuurstof in de bodem zat. We zijn nu bezig dat te verhelpen, maar we zijn er nog niet. Met name de mate van verdichting van de grond lijkt een rol van belang te spelen, we werken nu aan mogelijke manieren om dat te tackelen.
'Op Zernike hebben we in aanloop naar de planting uitgebreide proeven gedaan met bomen in vrijwel dezelfde omstandigheden en dat gaf hele goede resultaten. Toen hebben we hier de eerste boom tegenover de zuidwand geplant en je ziet dat die het goed doet. De bomen aan de noordzijde doen het iets minder goed, de kronen zijn daar ook te transparant. En de bomen hier, nou ja, we maken ons zorgen. Het blijft spannend, maar we zitten er bovenop.’
Het lege midden : nu te koop!
Het lege midden is een ode aan de rijkdom en veelzijdigheid van de Grote Markt, het belangrijkste plein van Groningen. Het hart van het boek wordt gevormd door een beschouwing van de recente herinrichting van het plein (2020-2024) en de wortels daarvan in de jaren zeventig en negentig. Daaromheen zijn verschillende verhalen van diverse auteurs gebundeld, uit allerlei periodes van de meer dan duizend jaar geschiedenis van de Grote Markt.
De nadruk ligt op de ruimte van het plein zelf. De leegte – en daarmee de potentie van een even veelomvattend als intensief gebruik – staat centraal in tekst en beeld. Historische foto’s, prenten en ansichtkaarten, ontwerptekeningen, schetsen, strips, schilderijen, lucht- foto’s en plattegronden vormen de beeldende context van de ontwikkeling van de Grote Markt door de eeuwen heen. Zo portretteert Het lege midden de vele gezichten van de centrale en meest publieke ruimte van Groningen.